Reformacja w Miastku - luteranizm od sejmu w Trzebiatowie 1534 r.

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 9.11.2026

Spis treści

Reformacja na Pomorzu: jak sejm w Trzebiatowie 1534 r. zmienił kościół w Miastku

Reformacja w Miastku była częścią przemian, które rozpoczęły się na Pomorzu po sejmie w Trzebiatowie w 1534 r. Luteranizm stał się wtedy religią panującą w księstwie, a kościół miejski w Miastku służył ewangelikom aż do 1945 r. Obecna świątynia, zbudowana w latach 1730-1733, była przez 212 lat Stadtkirche.

Spacerując wokół kościoła przy ul. Królowej Jadwigi, łatwo dostrzec, że jego historia nie mieści się w jednym wyznaniu ani jednym stuleciu. To piąty kościół w tym miejscu, świadek pożarów, odbudów, przemian politycznych i zmian wspólnoty. Dla mnie, osoby pochodzącej z Bytowa i od lat czytającej o dawnych świątyniach ewangelickich Pomorza Środkowego, Miastko jest szczególnie czytelnym przykładem ciągłości miejsca przy zmianie jego religijnej funkcji.

• 1534 r. - sejm w Trzebiatowie przyjął luteranizm jako religię panującą na Pomorzu.
• 1590 r. - wizytacja odnotowała zły stan kościoła oraz szkołę działającą przy świątyni.
• 1730-1733 r. - ród von Massow ufundował obecny późnobarokowy kościół miejski.
• 1945 r. - dawny kościół ewangelicki przekazano katolikom.
• 2000 r. - świątynię konsekrowano jako kościół NMP Wspomożenia Wiernych.

Dlaczego historia Miastka wymaga dwóch perspektyw?

Historia kościoła w Miastku obejmuje równolegle dzieje wspólnoty ewangelickiej oraz katolickiej parafii, której początki sięgają kaplicy przy ul. Mickiewicza z 1917 r. Nie należy więc opowiadać o katolickiej parafii tak, jakby istniała w tym budynku od XVI wieku.

To rozróżnienie porządkuje fakty. Katolicka kuracja powstała w 1917 r., natomiast sam budynek przy dawnym rynku był wcześniej kościołem luterańskim. Dopiero 20 grudnia 1945 r. nastąpiło oficjalne przekazanie świątyni katolikom, a 23 grudnia została ona poświęcona pod obecnym wezwaniem.

Jak czytać ślady reformacji w obecnym kościele?

Najbardziej czytelnym śladem reformacji jest układ dawnego wyposażenia, zwłaszcza pamięć o Kanzelaltarze, czyli ołtarzu połączonym z amboną. Taki układ podkreślał znaczenie głoszenia Słowa Bożego w luterańskiej przestrzeni liturgicznej.

W dzisiejszej nastawie zachował się nie cały Kanzelaltar, lecz pozostałość barokowego baldachimu ambonowego ze skrzydłami. Umieszczono ją tam podczas prac prowadzonych od 1998 r. To drobny, ale ważny znak dawnej funkcji wnętrza.

Jaka jest historia reformacji? Kto ją zapoczątkował?

Reformacja to ruch religijny i społeczny w chrześcijaństwie zachodnim, charakteryzujący się krytyką części ówczesnej praktyki kościelnej, sporami o usprawiedliwienie, rolę Pisma Świętego i autorytet kościelny. Jej symboliczny początek wiąże się z Wittenbergą oraz wystąpieniem Marcina Lutra z 31 października 1517 r.

Reformacja nie była jednym wydarzeniem ani jednym nurtem. Marcin Luter działał w świecie niemieckim, Ulrich Zwingli rozwijał własny program w Zurychu, Jan Kalwin w Genewie, a reformacja angielska miała odrębne uwarunkowania polityczne i kościelne. Pomorze przyjęło wariant luterański.

• Wittenberga i 1517 r. - z tym miejscem i datą tradycyjnie łączy się ogłoszenie 95 tez Lutra dotyczących odpustów.
• Marcin Luter - augustiański mnich i profesor teologii stał się najważniejszą postacią reformacji luterańskiej.
• Ulrich Zwingli - reformator związany z Zurychem rozwijał nurt różniący się od luteranizmu w sprawach eucharystycznych.
• Jan Kalwin - teolog związany z Genewą współtworzył tradycję reformowaną, nazywaną też kalwińską.
• Pokój augsburski z 1555 r. - ustanowił w Rzeszy zasadę cuius regio, eius religio, wiążącą wyznanie poddanych z wyznaniem władcy.

Co za historia reformacji kryje się za 95 tezami?

95 tez to zbiór punktów do dysputy dotyczących przede wszystkim odpustów, przypisywany Marcinowi Lutrowi i datowany na 31 października 1517 r. Nie były one od razu gotowym programem powstania nowego Kościoła, lecz zapoczątkowały spór, który zmienił Europę.

Najpierw dyskutowano o konkretnych nadużyciach i teologii pokuty. Potem pojawiły się pytania o urząd papieski, sakramenty, rozumienie Mszy oraz źródła autorytetu w Kościele. Spór szybko przekroczył granice uniwersytetu i objął miasta, księstwa oraz monarchie.

Kto zapoczątkował reformację?

Reformację luterańską zapoczątkował Marcin Luter, ale jej rozwój był dziełem wielu teologów, drukarzy, władz miejskich i książąt. Johannes Bugenhagen odegrał dla Pomorza rolę szczególną, ponieważ opracował porządek kościelny dla tego regionu.

W historii lokalnej nie warto zastępować złożonego procesu jednym nazwiskiem. Luter stał się symbolem początku ruchu, natomiast o tym, jak reforma działała w parafiach, decydowały później ordynacje, wizytacje, szkoły i zarządzanie dobrami kościelnymi.

Czemu sprzeciwiał się Marcin Luter?

Marcin Luter sprzeciwiał się przede wszystkim praktykom związanym z odpustami, które uznawał za wypaczające sens nawrócenia i pokuty. W rozwinięciu sporu zakwestionował także katolickie rozumienie usprawiedliwienia oraz równorzędny wobec Pisma autorytet Tradycji i Urzędu Nauczycielskiego Kościoła.

Trzeba oddzielić historyczny konflikt od prostych skrótów. Krytyka odpustów nie oznaczała, że Luter od początku odrzucał każdą formę pokuty. Spór dotyczył także tego, jak człowiek zostaje usprawiedliwiony przed Bogiem i kto ma prawo rozstrzygać spory doktrynalne.

• Odpusty - bezpośredni impuls sporu dotyczył ich praktyki i sposobu popularyzowania w XVI wieku.
• Usprawiedliwienie z wiary - luteranizm akcentuje, że człowiek otrzymuje usprawiedliwienie przez wiarę, a nie przez własne zasługi.
• Sola Scriptura - zasada reformacyjna stawia Pismo Święte jako jedyną nieomylną normę wiary.
• Autorytet papieski - Luter zakwestionował jego rozumienie w Kościele zachodnim.
• Praktyka pokuty - różnice dotyczyły jej znaczenia, sakramentalnego kształtu i konsekwencji po odpuszczeniu grzechów.

Dlaczego Luter krytykował odpusty?

Luter krytykował odpusty, ponieważ uważał, że ich praktyka może zaciemniać konieczność rzeczywistego nawrócenia. Katolickie nauczanie określa odpust jako darowanie przed Bogiem kary doczesnej za grzechy już odpuszczone co do winy, a nie jako kupowanie przebaczenia.

Katechizm Kościoła Katolickiego omawia tę naukę w punktach 1471-1479. W katolickim rozumieniu odpust zakłada sakramentalne pojednanie, postawę odwrócenia od grzechu oraz spełnienie wskazanych warunków. Historyczne nadużycia nie są tożsame z samą doktryną.

Katolicka nauka o odpustach opisuje je w kontekście przebaczenia i nawrócenia, a nie jako zastępstwo dla pokuty. - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1471-1479, 1994

Co oznacza usprawiedliwienie z wiary?

Usprawiedliwienie z wiary to luterańskie określenie przekonania, że człowiek zostaje usprawiedliwiony przez łaskę Boga przyjmowaną w wierze. W sporze reformacyjnym często przywołuje się Rz 3,28 w Biblii Tysiąclecia: człowiek dostępuje usprawiedliwienia przez wiarę, niezależnie od uczynków Prawa.

Katolicka odpowiedź nie neguje pierwszeństwa łaski. Różnica dotyczyła sposobu opisu współpracy człowieka z łaską, znaczenia uczynków rodzących się z wiary i rozumienia przemiany wewnętrznej. Te kwestie stały się później ważnym obszarem dialogu ekumenicznego.

Sejm w Trzebiatowie 1534: reformacja na Pomorzu

Sejm w Trzebiatowie nad Regą w grudniu 1534 r. przyjął luteranizm jako religię panującą na Pomorzu. Dla Miastka, leżącego wówczas w świecie pomorskim, oznaczało to wejście w ponadczterystuletni okres przewagi luteranizmu, zakończony przekazaniem kościoła katolikom w 1945 r.

Trzebiatów, niemieckie Treptow an der Rega, nie powinien być mylony z innymi miejscowościami o podobnej nazwie. Decyzja zgromadzenia miała znaczenie polityczne i kościelne: nowe wyznanie otrzymało ochronę książęcą, a parafie objęto nowym porządkiem organizacyjnym.

• Grudzień 1534 r. - sejm w Trzebiatowie ukształtował luterański charakter Księstwa Pomorskiego.
• Gryfici - książęta pomorscy umożliwili wprowadzenie reformy w strukturach państwa i parafii.
• Barnim i Filip I - ich rządy stanowiły polityczne tło przyjęcia nowego wyznania.
• Johannes Bugenhagen - reformator z Wolina przygotował pomorski porządek kościelny z 1535 r.
• Wizytacje parafii - pomagały sprawdzać stan świątyń, szkół, duszpasterstwa i majątku kościelnego.

Kim był Johannes Bugenhagen?

Johannes Bugenhagen był reformatoriem pochodzącym z Wolina, współpracownikiem Marcina Lutra i autorem pomorskiego porządku kościelnego z 1535 r. Jako „Doktor Pomeranus” tworzył ordynacje, które przekładały idee reformacji na zasady życia parafialnego.

Porządek kościelny nie był wyłącznie tekstem teologicznym. Regulował organizację Kościoła, wizytacje, szkoły oraz obowiązki osób odpowiedzialnych za wspólnotę. Dzięki takim dokumentom reformacja docierała z książęcego dworu do małych miast, także do Miastka.

Jak książęta pomorscy wprowadzali nowe wyznanie?

Książęta pomorscy wprowadzali luteranizm przez decyzje publiczne, ochronę nowego porządku oraz reorganizację instytucji kościelnych. Reforma nie była więc wyłącznie oddolnym ruchem wiernych, lecz także zmianą ustroju religijnego księstwa.

Jej skutki widać w lokalnych źródłach. Wizytacja w Miastku z 1590 r. odnotowała zarówno stan budynku, jak i szkołę przy kościele. To właśnie takie zapisy pokazują, że reformacja na Pomorzu obejmowała codzienne funkcjonowanie miasta.

Reformacja w Miastku: ponad 400 lat parafii luterańskiej

Reformacja w Miastku oznaczała, że miejscowy kościół funkcjonował w tradycji luterańskiej od 1534 r. do 1945 r. Obecna świątynia z lat 1730-1733 powstała jako ewangelicka Stadtkirche, a 20 grudnia 1945 r. została oficjalnie przekazana katolikom.

Nie wolno jednak wyobrażać sobie tych czterech stuleci jako spokojnej, niezmiennej historii. Kościoły w tym miejscu niszczyły pożary, zmieniał się wygląd wieży i wyposażenie, a mieszkańcy wielokrotnie odbudowywali centrum miasta. Historia budynku jest historią wspólnego wysiłku, choć w różnych epokach i wspólnotach.

• 1590 r. - wizytacja opisała zagrożenie zawaleniem kościoła oraz wzmiankowała szkołę przy świątyni.
• 1628 r. - pożar zniszczył całe miasto wraz z kościołem.
• 1657 r. - kolejny wielki pożar dotknął Miastko.
• 1719 r. - ogień zniszczył kościół, organy, ołtarz, ambonę, chrzcielnicę, dzwonnice i księgi.
• 1730-1733 r. - ród von Massow sfinansował budowę obecnej późnobarokowej świątyni.
• 1945 r. - katolicy przejęli ocalały kościół po zniszczeniu centrum Miastka.

Jak wizytacja z 1590 r. pokazuje życie miasta?

Wizytacja z 1590 r. pokazuje, że kościół w Miastku groził zawaleniem, a mieszkańcy organizowali materiały potrzebne do naprawy. Chłopi mieli wozić kamień, natomiast mieszczanie cegłę i wapno; zapis wspomina również o szkole przy kościele.

Ten szczegół jest cenniejszy niż ogólna formuła o „dawnym życiu religijnym”. Pokazuje podział pracy i lokalną odpowiedzialność za budynek. O dawnych katastrofach i odbudowach więcej można przeczytać w tekście pożary Miastka i kolejne kościoły.

Co to jest Kanzelaltar?

Kanzelaltar to ołtarz połączony z amboną, zwykle ustawioną nad stołem ołtarzowym, typowy dla wielu luterańskich kościołów XVIII wieku. W Miastku dawny Kanzelaltar został w 1922 r. przerobiony i odnowiony, a po 1972 r. późnobarokowy ołtarz przestał istnieć.

W nastawie wykonanej podczas remontu rozpoczętego w 1998 r. umieszczono zachowaną pozostałość baldachimu ambonowego ze skrzydłami. To nie oznacza, że cały dawny układ przetrwał, ale pozwala dostrzec fragment jego historii.

Jak Stadtkirche stała się kościołem katolickim?

Stadtkirche w Miastku stała się kościołem katolickim po oficjalnym przekazaniu świątyni 20 grudnia 1945 r.; trzy dni później poświęcono ją pod wezwaniem NMP Wspomożenia Wiernych. Katolicka parafia istniała w mieście już od 1917 r., początkowo przy kaplicy przy ul. Mickiewicza 3.

Obecna świątynia została poświęcona dla katolików 23 grudnia 1945 r., a jej konsekracja odbyła się 24 maja 2000 r. Szczegóły okresu ewangelickiego rozwija tekst Stadtkirche w Miastku 1733-1945.

Czego nie uznają luteranie? Odłamy po reformacji

Luteranie uznają dwa sakramenty - chrzest i Wieczerzę Pańską - podczas gdy Kościół katolicki naucza o siedmiu sakramentach (KKK 1113). Nie uznają także prymatu jurysdykcyjnego papieża, katolickiego rozumienia czyśćca oraz wstawienniczego kultu świętych w formie właściwej katolicyzmowi.

Różnice trzeba nazywać precyzyjnie i bez obraźliwych etykiet. Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP określa swoją tożsamość przez tradycję luterańską, dlatego nie należy przypisywać luteranom wszystkich poglądów innych wspólnot protestanckich.

• Chrzest - luteranie uznają go za sakrament ustanowiony przez Chrystusa.
• Wieczerza Pańska - luteranie uznają ją za drugi sakrament i inaczej opisują obecność Chrystusa niż katolicy.
• Siedem sakramentów - katolickie nauczanie wymienia chrzest, bierzmowanie, Eucharystię, pokutę, namaszczenie chorych, święcenia i małżeństwo.
• Papież - luteranie nie przyjmują jego prymatu jurysdykcyjnego.
• Święci i Maryja - luteranie szanują Maryję jako Matkę Pana, lecz nie praktykują modlitwy wstawienniczej do świętych w katolickim rozumieniu.

Ile sakramentów mają luteranie?

Luteranie mają dwa sakramenty: chrzest i Wieczerzę Pańską. Kościół katolicki wyznaje siedem sakramentów, co wyraża Katechizm Kościoła Katolickiego w nr 1113.

Porównanie nie powinno prowadzić do wniosku, że jedna wspólnota „nie ma” życia sakramentalnego. Chodzi o odmienne rozumienie, które obrzędy zostały ustanowione przez Chrystusa jako sakramenty w ścisłym sensie.

Jakie odłamy chrześcijaństwa powstały w wyniku reformacji?

W wyniku reformacji powstały przede wszystkim tradycje luterańska, reformowana i anglikańska, a w późniejszych stuleciach także między innymi wspólnoty baptystyczne i metodystyczne. Nie tworzą one jednolitego bloku, ponieważ różnią się historią, liturgią i nauką.

Tradycja	Główna postać lub obszar	Przykładowa cecha
Luterańska	Marcin Luter, ziemie niemieckie i Pomorze	Nauka o usprawiedliwieniu z wiary oraz dwa sakramenty.
Reformowana	Ulrich Zwingli i Jan Kalwin	Inne niż luterańskie ujęcie Wieczerzy Pańskiej.
Anglikańska	Anglia XVI wieku	Własna droga reformy związana z historią monarchii angielskiej.
Baptystyczna	Późniejszy protestantyzm	Chrzest wyznawców po osobistym wyznaniu wiary.
Metodystyczna	Ruch XVIII wieku	Silny nacisk na nawrócenie i praktykę życia chrześcijańskiego.

Ile jest luteran w Polsce i jak Kościół katolicki patrzy na reformację?

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP jest największą wspólnotą luterańską w Polsce, jednak aktualną liczbę jego wiernych należy sprawdzać w publikacji GUS „Wyznania religijne w Polsce” oraz w danych samego Kościoła. Dane religijne zmieniają się, dlatego nie należy powielać liczby z pamięci.

Katolickie spojrzenie na reformację wyraża dziś także ekumenizm. Sobór Watykański II w dekrecie Unitatis redintegratio wzywa do troski o jedność chrześcijan, a Katechizm Kościoła Katolickiego w nr 817-819 mówi o ranach jedności i elementach uświęcenia obecnych poza widzialnymi granicami Kościoła katolickiego.

• GUS - publikuje zestawienia dotyczące wyznań religijnych w Polsce wraz z rokiem odniesienia danych.
• Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP - jest luterańską wspólnotą działającą w Polsce.
• Unitatis redintegratio z 1964 r. - jest soborowym dekretem o ekumenizmie.
• KKK 817-819 - opisuje podziały chrześcijan i elementy uświęcenia poza pełną wspólnotą katolicką.
• Wspólna deklaracja z 1999 r. - dotyczy podstawowych prawd nauki o usprawiedliwieniu.

Jak Kościół katolicki patrzy dziś na reformację?

Kościół katolicki patrzy dziś na reformację przez pryzmat realnych podziałów, ale także obowiązku ekumenicznego dialogu i modlitwy o jedność. Dekret Unitatis redintegratio z 1964 r. zachęca katolików do uczciwego poznawania innych chrześcijan oraz odrzucenia wzajemnych uprzedzeń.

Ta perspektywa nie znosi różnic doktrynalnych. Pozwala natomiast mówić o nich prawdziwie, bez języka pogardy. Praktycznym znakiem takiej postawy pozostaje Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan.

Podziały chrześcijan sprzeciwiają się woli Chrystusa, są zgorszeniem dla świata i szkodzą świętej sprawie głoszenia Ewangelii. - Sobór Watykański II, Unitatis redintegratio, 1964

Co ustalono w Augsburgu w 1999 r.?

W Augsburgu 31 października 1999 r. Kościół katolicki i Światowa Federacja Luterańska podpisały Wspólną deklarację w sprawie nauki o usprawiedliwieniu. Dokument stwierdza wspólne rozumienie podstawowych prawd tej nauki, choć nie usuwa wszystkich różnic między stronami.

To ważny punkt odniesienia, ponieważ dotyczy zagadnienia, które stało w centrum XVI-wiecznego sporu. Nie jest deklaracją pełnej jedności sakramentalnej, lecz rezultatem wieloletniego dialogu teologicznego.

Najczęściej zadawane pytania

Czy w Miastku są dziś luteranie?

Dawny kościół ewangelicki w Miastku służy od 1945 r. katolikom jako kościół NMP Wspomożenia Wiernych. Informacje o aktualnych parafiach luterańskich w regionie najlepiej sprawdzać w oficjalnym serwisie Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP.

Nie należy wyciągać wniosku o obecnej liczbie luteran w mieście wyłącznie z historii budynku. Historia Stadtkirche i współczesna mapa wspólnot religijnych to dwie odrębne kwestie.

Czy luteranie wierzą w Maryję?

Tak, luteranie uznają Maryję za Matkę Pana i wspominają ją w swojej tradycji chrześcijańskiej. Nie kierują jednak do niej modlitw wstawienniczych w taki sposób, jak czyni to katolicka pobożność.

Różnice dotyczą także przyjmowania późniejszych dogmatów maryjnych ogłoszonych w Kościele katolickim. Szacunek dla Maryi nie oznacza więc identycznej praktyki religijnej.

Dlaczego kościół w Miastku nazywa się piątym kościołem?

Obecny budynek jest piątym kościołem w tym samym miejscu według lokalnego przekazu historycznego. Poprzednie świątynie niszczyły pożary, a obecny kościół powstał po pożarze z 1719 r.

Chronologię wcześniejszych budowli rozwija tekst pięć świątyń Miastka od XV wieku. To dobry punkt wyjścia, jeśli interesuje Cię sama historia miejsca, a nie tylko reformacja.

Kto ufundował obecny kościół w Miastku?

Obecny kościół w Miastku ufundowała rodzina von Massow, ówcześni właściciele miasta. Budowę prowadzono w latach 1730-1733, a świątynię poświęcono w 1733 r. jako kościół ewangelicki.

Opis fundacji, architektury i kolejnych etapów prac znajduje się w tekście budowa kościoła 1730-1733. Zachowana bryła jest przykładem późnobarokowej architektury sakralnej Pomorza.

Czy katolik może modlić się w kościele ewangelickim?

Tak, katolik może modlić się prywatnie w kościele ewangelickim i uczestniczyć w nabożeństwach ekumenicznych. Szczegółowe zasady dotyczące wspólnoty sakramentalnej określają prawo kanoniczne oraz Dyrektorium ekumeniczne.

W przypadku Komunii świętej obowiązują konkretne normy, między innymi kan. 844 Kodeksu Prawa Kanonicznego. W sytuacji osobistej warto zwrócić się do własnego duszpasterza, ponieważ zasady zależą od okoliczności i nie sprowadzają się do prostego „tak” albo „nie”.

Gdzie znaleźć dawne zapisy o parafii w Miastku?

Dawne dzieje parafii zachowały się między innymi w kalendariach i kronikach związanych z kolejnymi okresami jej historii. Takie źródła pomagają rozdzielić informacje o wspólnocie katolickiej po 1917 r. od historii wcześniejszej Stadtkirche.

Zestawienie tego typu zapisów prowadzi tekst kroniki parafii w Miastku. Przy lekturze warto zwracać uwagę na datę powstania relacji i kontekst autora.

Źródła i literatura

1. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, Parafia pw. NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku.
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 817-819, 1113, 1471-1479, Pallottinum, 1994.
3. Sobór Watykański II, Unitatis redintegratio, 1964.
4. Wspólna deklaracja w sprawie nauki o usprawiedliwieniu, Augsburg, 1999.
5. Główny Urząd Statystyczny, Wyznania religijne w Polsce, publikacja statystyczna.
6. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.