Piąty kościół w tym samym miejscu - pięć świątyń Miastka od XV wieku

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 5.11.2026

Spis treści

Kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku, zbudowany w latach 1730-1733 z fundacji rodziny von Massow, to według tablicy historycznej w kruchcie piąty kościół w tym samym miejscu. Poprzednie świątynie niszczyły zły stan i pożary (1628, 1657, 1719). Obecna przez 212 lat służyła ewangelikom, a od grudnia 1945 roku katolikom.

Dlaczego mówi się o piątym kościele w Miastku?

Piąty kościół w Miastku to określenie obecnej świątyni z lat 1730-1733, którą tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych” w kruchcie (oprac. Piotr Zieliński) i kalendarium z dawnej strony parafii (stan z 2022 roku) liczą jako piątą w tym samym miejscu. Liczba opisuje ciągłość miejsca, nie pięć znanych z nazwy budowli.

Opisuję dawne kościoły ewangelickie Pomorza Środkowego od lat i rzadko trafiam na świątynię, która tak otwarcie mówi o swoich poprzedniczkach. W Miastku ta historia wisi na ścianie, tuż przy wejściu.

Skąd pochodzi liczba pięciu świątyń?

Liczba pięciu świątyń pochodzi z dwóch lokalnych opracowań: tablicy w kruchcie oraz kalendarium parafii opublikowanego na jej dawnej stronie internetowej. Oba źródła powstały w środowisku parafii i opierają się na kronikach.

Według tablicy w kruchcie obecny kościół, wzniesiony w latach 1730-1733, jest piątym kościołem stojącym w tym miejscu; tablica zestawia też kolejne przebudowy wieży i dachu aż po XX wiek.

Piotr Zieliński, tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych”, kruchta kościoła w Miastku (zdjęcie w Wikimedia Commons, dostęp 10.2026)

Co wiadomo, a czego nie wiadomo o czterech poprzednich świątyniach?

Dat budowy czterech poprzednich kościołów nie znamy. Źródła nie podają, kiedy każdy z nich powstał ani jak wyglądał, dlatego nie przypisuję ich do konkretnych lat. Pewne są natomiast wydarzenia, które wyznaczają rytm tej historii:

• 1590 - wizytacja stwierdza, że kościół grozi zawaleniem.
• 1628 - pożar trawi całe miasto razem z kościołem.
• 1657 - Miastko przeżywa kolejny wielki pożar.
• 26 czerwca 1719 - ogień niszczy kościół wraz z całym wyposażeniem.
• 1730-1733 - rodzina von Massow buduje obecną świątynię.
• 1945 i 2000 - przejęcie kościoła przez katolików i jego konsekracja.

Praktyczna rada: zrób zdjęcie tablicy w kruchcie przed lekturą dalszej części. Daty są tam ułożone chronologicznie i łatwo potem do nich wracać.

Oś czasu kościoła w Miastku w jednej tabeli

Tabela zbiera daty, które da się powiązać ze źródłem. To szkielet całego tekstu.

Rok	Wydarzenie	Źródło
1534	Sejm w Trzebiatowie, luteranizm religią panującą na Pomorzu	Dawna strona parafii (2022)
1590	Wizytacja: kościół grozi zawaleniem	Dawna strona parafii (2022)
1628, 1657	Pożary miasta, w 1628 roku spłonął kościół	Dawna strona parafii (2022)
26.06.1719	Pożar kościoła z organami, ołtarzem i dzwonami	Dawna strona parafii (2022)
1730-1733	Budowa obecnego kościoła	Tablica w kruchcie
1904, 1927	Wieża z zegarem, barokowy hełm	Tablica w kruchcie
23.12.1945	Poświęcenie dla katolików	Katalog diecezji (2026)
24.05.2000	Konsekracja	Katalog diecezji (2026)

Pierwsze kościoły na Ziemi Miasteckiej w XV wieku

Pierwsze kościoły na Ziemi Miasteckiej pojawiają się w źródłach w XV wieku, kilka stuleci po chrystianizacji Pomorza w XI-XIII wieku. Od 1534 roku, po sejmie w Trzebiatowie, świątynia w Miastku służyła luteranom i pozostała ewangelicka aż do 1945 roku (według kalendarium dawnej strony parafii).

Chrystianizacja Pomorza w XI-XIII wieku

Kalendarium parafii zaczyna opowieść od chrystianizacji Pomorza w XI-XIII wieku. To szerokie tło. Pierwsze wzmianki o kościołach w okolicy Miastka przypadają dopiero na XV wiek.

Rummelsburg w 1478 i 1506 roku: wieś, potem miasteczko

Historia miasta to osobny temat, więc podaję tylko daty potrzebne do zrozumienia losów kościoła (według niemieckiego leksykonu dewiki.de):

• 1478 - pierwsza wzmianka o wsi Rummelsburg, dzisiejszym Miastku.
• 1506 - Rummelsburg występuje już jako miasteczko.
• 1617 - miejscowość otrzymuje prawa miejskie.
• 1721 - miasto przechodzi na prawo lubeckie, kilka lat przed budową obecnego kościoła.

Reformacja i sejm w Trzebiatowie w 1534 roku

Sejm w Trzebiatowie w 1534 roku uczynił luteranizm religią panującą na Pomorzu. Dla Miastka oznaczało to, że kolejne kościoły budowano i odbudowywano jako ewangelickie. Stąd późniejsze rozwiązania typowe dla luteranów, z ołtarzem połączonym z amboną na czele.

Jak wyglądał kościół podczas wizytacji w 1590 roku?

Kościół w Miastku w 1590 roku był w złym stanie: protokół wizytacji, przywołany w kalendarium dawnej strony parafii, stwierdza, że budynek groził zawaleniem. Ten sam zapis odnotowuje podział prac przy naprawie i istnienie szkoły przy kościele. To najstarszy opis stanu świątyni, jaki przytaczają lokalne źródła.

Kto naprawiał kościół w 1590 roku?

Kościół naprawiała cała społeczność, a obowiązki rozłożono według stanu. Kalendarium wymienia:

• chłopów, którzy przywozili kamień,
• mieszczan, którzy dostarczali cegłę,
• mieszczan, którzy dostarczali też wapno,
• wizytatorów, którzy ocenili stan budynku i spisali go w protokole.

Ten szczegół lubię najbardziej. Pokazuje, że kościół był wspólną sprawą miasta i okolicznych wsi, nie tylko pastora.

Szkoła przy kościele: co mówi wzmianka z 1590 roku?

Wzmianka z 1590 roku mówi tylko tyle, że przy kościele działała szkoła. Źródło nie podaje jej wielkości ani nazwiska nauczyciela, więc na tym poprzestaję.

Ile razy ogień niszczył kościół w Miastku?

Pożary kościoła w Miastku to trzy daty z kalendarium dawnej strony parafii: w 1628 roku spłonęło całe miasto z kościołem, w 1657 roku wybuchł wielki pożar, a 26 czerwca 1719 roku ogień zniszczył świątynię wraz z organami, ołtarzem i dzwonami. Szerzej opisuję to w tekście pożary Miastka z lat 1628, 1657 i 1719.

Pożar miasta w 1628 roku

W 1628 roku spłonęło całe Miastko razem z kościołem. Była to pierwsza z wielkich katastrof, które przerwały ciągłość budynku w tym miejscu.

Wielki pożar 1657 roku

Kalendarium odnotowuje w 1657 roku wielki pożar miasta. Nie podaje zakresu zniszczeń świątyni, więc nie dopowiadam szczegółów.

26 czerwca 1719: utrata organów, ołtarza i dzwonów

Pożar z 26 czerwca 1719 roku zabrał niemal wszystko, co miało wartość. Według kalendarium spłonęły:

1. organy,
2. ołtarz,
3. ambona,
4. chrzcielnica,
5. dwie dzwonnice wraz z dzwonami,
6. księgi kościelne.

Dlaczego brakuje dokumentów o starszych kościołach?

Dokumentów brakuje głównie dlatego, że w 1719 roku spłonęły księgi. Razem z nimi przepadły zapisy, z których dałoby się odtworzyć wygląd i daty wcześniejszych świątyń. Kolejne pożary zrobiły resztę.

Kto zbudował obecny kościół w latach 1730-1733?

Obecny kościół w Miastku zbudowała w latach 1730-1733 rodzina von Massow, ówcześni właściciele miasta (tablica w kruchcie, kalendarium parafii). Świątynię poświęcono w 1733 roku jako ewangelicki Stadtkirche. Według katalogu Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej to budowla późnobarokowa, wpisana do rejestru zabytków pod numerem A-1604 z 14 sierpnia 1996 roku.

Katalog diecezji podaje dla kościoła parafialnego w Miastku styl późnobarokowy, wpis do rejestru zabytków A-1604 z 14.08.1996, poświęcenie dla katolików 23.12.1945 i konsekrację 24.05.2000.

Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, katalog parafii: Miastko NMP Wspomożenia Wiernych, stan na 10.2026

Fundacja rodziny von Massow

Rodzina von Massow posiadała Miastko i to ona ufundowała budowę po pożarze z 1719 roku. Między katastrofą a rozpoczęciem prac minęło jedenaście lat. Stronę formalną ochrony budynku opisuję w tekście o tym, co oznacza wpis A-1604 w rejestrze zabytków.

Stadtkirche poświęcona w 1733 roku

W 1733 roku kościół poświęcono jako Stadtkirche, czyli ewangelicki kościół miejski (według dewiki.de). Wnętrze urządzono po luterańsku: głównym elementem był Kanzelaltar, ołtarz połączony z amboną. Ten układ i jego ślad w dzisiejszej nastawie omawiam osobno w tekście Kanzelaltar w Miastku i ślad baldachimu w nastawie.

W jakim stylu zbudowano kościół w Miastku?

Kościół zbudowano w stylu późnobarokowym. Na miejscu najłatwiej rozpoznać go po kilku cechach widocznych także na zdjęciach w Wikimedia Commons:

• jasna, kremowa elewacja kontrastuje z ciemnym dachem,
• wysokie okna są zamknięte łukiem,
• dach ma formę dwuspadową,
• wieża stoi od zachodu i ma zegar oraz zielony, miedziany hełm z latarnią,
• wnętrze kryje drewniany, kasetonowy strop i kolumny empor.

Wieża, hełm i organy: zmiany z lat 1861-1927

Wieża kościoła w Miastku zmieniała się etapami: w 1861 roku powstała wieżyczka na kalenicy, w 1904 roku nowa wieża z zegarem, w latach 1917-1927 wieża miała płaskie zwieńczenie bez zegara, a w 1927 roku firma z Berlina wykonała barokowy hełm i przywrócono zegar (tablica w kruchcie, kalendarium parafii).

Kiedy powstała obecna wieża?

Obecna wieża powstała w 1904 roku, a dzisiejszy wygląd zyskała w 1927 roku. Kolejne etapy wyglądały tak:

1. 1861 - na kalenicy dachu staje niewielka wieżyczka.
2. 1904 - kościół otrzymuje nową wieżę z zegarem.
3. 1917-1927 - wieża ma płaskie zwieńczenie i nie ma zegara.
4. 1927 - montaż barokowego hełmu i powrót zegara.
5. VII-VIII 1997 - dach kościoła dostaje pokrycie z blachy miedzianej.

Organy Grüneberga z 1876 roku

W 1876 roku w kościele stanęły dwunastogłosowe organy firmy B. Grüneberga ze Szczecina. Dostępne mi źródła nie mówią, czy ten instrument zachował się do dziś, więc tego nie przesądzam.

Skąd pochodzi hełm wieży?

Hełm wieży wykonała w 1927 roku firma z Berlina. Tablica nie podaje jej nazwy. Zielony, miedziany hełm z latarnią jest dziś najbardziej rozpoznawalnym elementem sylwetki Śródmieścia.

Jak kościół przetrwał 1945 rok?

Kościół w Miastku w 1945 roku ocalał, choć centrum miasta spłonęło (kalendarium dawnej strony parafii). 20 grudnia 1945 roku świątynię oficjalnie przekazano katolikom, a 23 grudnia, w IV niedzielę Adwentu, poświęcono ją i nadano tytuł NMP Wspomożenia Wiernych. Tak zamknęło się 212 lat ewangelickiej historii budynku (1733-1945).

Czy kościół w Miastku zniszczono w czasie wojny?

Nie, kościół nie został zniszczony. W 1945 roku spłonęło centrum Miastka, ale świątynia przetrwała, dzięki czemu dziś oglądamy budynek z lat 1730-1733 z jego późniejszymi przebudowami.

Kiedy kościół stał się katolicki?

Kościół stał się katolicki w grudniu 1945 roku. Wcześniej, od 15 kwietnia 1917 roku, katolicy mieli w mieście własną kaplicę przy dawnej Zillmerstrasse (dziś ul. Mickiewicza 3). Najważniejsze kroki z 1945 roku:

• 31 sierpnia parafię obejmuje ks. Jan Karnicki, pierwszy polski proboszcz (1945-1962).
• Jesienią pastor przekazuje klucze do kościoła.
• 20 grudnia następuje oficjalne przekazanie świątyni katolikom.
• 23 grudnia kościół zostaje poświęcony.
• Tego samego dnia otrzymuje tytuł NMP Wspomożenia Wiernych.

Według kroniki ks. Karnickiego tytuł nadano na pamiątkę encykliki Piusa XII „Summi Pontificatus” z 1939 roku (w kronice zapisano datę 1935). Zapiski kolejnych duszpasterzy streszczam w tekście kroniki parafii spisane przez proboszczów.

Od parafii polskiej do konsekracji w 2000 roku

Konsekracja kościoła w Miastku odbyła się 24 maja 2000 roku, w Wielkim Jubileuszu; dokonał jej bp Marian Gołębiewski (katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej). Poprzedziło ją ponad pół wieku remontów, od prac na dziesięciolecie polskiej parafii w 1955 roku po kapitalny remont rozpoczęty w 1998 roku.

Remonty z lat 1955-1997

Po wojnie budynek odnawiano stopniowo. Według kalendarium dawnej strony parafii i tablicy w kruchcie:

• 1955 - remont na dziesięciolecie parafii polskiej.
• Lato 1959 - wnętrze otrzymuje polichromię.
• Po 1972 - późnobarokowy ołtarz przestaje istnieć.
• 1982 - dach zostaje pokryty nową dachówką.
• XI 1983 - w oknach pojawiają się witraże.
• VII-VIII 1997 - dachówkę zastępuje blacha miedziana.

Co zmienił remont z lat 1998-2003?

Remont z lat 1998-2003 przywrócił przybliżony pierwotny wygląd wnętrza. Ruszył 27 kwietnia 1998 roku. W prezbiterium stanęła nowa nastawa z pozostałością barokowego baldachimu ambonowego ze skrzydłami, a zakrystię urządzono w skarpie przykościelnej. W latach 2001-2003 doszły marmurowe ołtarze boczne, granitowe schody na chór i odnowiony kamienny mur wokół kościoła.

24 maja 2000: konsekracja w Wielkim Jubileuszu

Data nie jest przypadkowa. 24 maja to święto patronki, NMP Wspomożenia Wiernych, i dzień odpustu parafii. Konsekracja przypadła więc w trakcie remontu, w roku jubileuszowym i w dniu patronalnym.

Z czego słynie Miastko?

Miastko słynie przede wszystkim z późnobarokowego kościoła NMP Wspomożenia Wiernych, którego wieża z zielonym, miedzianym hełmem z 1927 roku dominuje nad Śródmieściem. Miasto leży w powiecie bytowskim w województwie pomorskim, nad rzeką Studnicą i jeziorem Lednik (według Wikipedii).

Jaki zabytek jest symbolem Miastka?

Symbolem Miastka jest kościół NMP Wspomożenia Wiernych z charakterystyczną wieżą. Decyduje o tym kilka rzeczy:

• stoi w Śródmieściu, przy dawnym rynku,
• jego wieża z hełmem jest widoczna z wielu punktów miasta,
• ocalał w 1945 roku, gdy centrum spłonęło,
• figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-1604,
• znalazł się na liście kościołów jubileuszowych Roku Świętego 2025 (według GCatholic).

O wyposażeniu piszę więcej w przewodniku kościół NMP Wspomożenia Wiernych: wnętrze i zabytki.

Studnica, Lednik i Kraina Rummela

Nazwa Kraina Rummela nawiązuje do dawnej, niemieckiej nazwy miasta, Rummelsburg. Rzeka Studnica i jezioro Lednik to dobre tło dla spaceru po zwiedzaniu kościoła.

Gdzie zobaczyć oś czasu kościoła na miejscu?

Oś czasu kościoła w Miastku najłatwiej zobaczyć w kruchcie świątyni przy ul. Królowej Jadwigi, gdzie wisi tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych”. Dalsze ślady historii są we wnętrzu i za kościołem. Zwiedzaj poza Mszami; aktualne godziny nabożeństw sprawdź przed wizytą na parafiamiastko.com.pl lub w katalogu diecezji.

Gdzie w kościele znajduje się tablica z historią?

Tablica z historią wisi w kruchcie, czyli w przedsionku przy wejściu, gdzie ściany są ceglane. To pierwszy przystanek, zanim wejdziesz do nawy.

Tablice we wnętrzu i figura za kościołem

Proponuję krótką trasę w takiej kolejności:

1. Kruchta - tablica z historią kościoła, oprac. Piotr Zieliński.
2. Wnętrze - tablica proboszczów, od ks. Karla Stottko (1917-1926) do dziś.
3. Wnętrze - tablica 100-lecia parafii (15.04.1917 - 15.04.2017).
4. Wnętrze - tablica Jana Pawła II upamiętniająca 25 lat pontyfikatu.
5. Wnętrze - tablica organisty Józefa Wardaka (1965-2008).
6. Za kościołem - cokół dawnego pomnika Bismarcka, na którym po wojnie stanęła figura Chrystusa Króla.

Najczęściej zadawane pytania

Ile lat ma obecny kościół w Miastku?

Obecną świątynię zbudowano w latach 1730-1733 i poświęcono w 1733 roku, ma więc ponad 290 lat. Przez 212 lat służyła ewangelikom, a od grudnia 1945 roku jest kościołem katolickim.

Czy kościół w Miastku był ewangelicki?

Tak. Po sejmie w Trzebiatowie w 1534 roku kościół służył luteranom, a obecny budynek poświęcono w 1733 roku jako ewangelicki Stadtkirche. Katolikom przekazano go 20 grudnia 1945 roku.

Jaki numer w rejestrze zabytków ma kościół w Miastku?

Kościół jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1604 z 14 sierpnia 1996 roku. Wpis podaje katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej, a dane zabytków można przeglądać w serwisie zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa.

Gdzie stoi kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku?

Kościół stoi w Śródmieściu przy ul. Królowej Jadwigi, przy dawnym rynku. Kancelaria parafii mieści się pod innym adresem: ul. Bolesława Chrobrego 9, 77-200 Miastko.

Czy organy Grüneberga z 1876 roku zachowały się?

Tego nie wiadomo. Kalendarium parafii odnotowuje montaż dwunastogłosowych organów firmy B. Grüneberga ze Szczecina w 1876 roku, ale żadne dostępne źródło nie potwierdza, czy dzisiejszy instrument to ten sam. To pytanie najlepiej zadać w kancelarii parafii.

Kim był pierwszy polski proboszcz w Miastku?

Pierwszym polskim proboszczem był ks. Jan Karnicki, który objął parafię 31 sierpnia 1945 roku i prowadził ją do 1962 roku. Przed nim katolikami w Miastku opiekowali się niemieccy duchowni, od ks. Karla Stottko w 1917 roku po ks. Johannesa Grunzewskiego (1937-1945).

Ile jest parafii katolickich w Miastku?

W samym mieście są dwie parafie: NMP Wspomożenia Wiernych w Śródmieściu oraz Miłosierdzia Bożego przy ul. Wieżowej na Zatorzu, wydzielona w 1993 roku. Do parafii NMP Wspomożenia Wiernych należy też kościół filialny MB Fatimskiej w Świeszynie.

Źródła i literatura

1. Piotr Zieliński, tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych”, kruchta kościoła w Miastku (zdjęcie w Wikimedia Commons), dostęp 10.2026.
2. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, katalog parafii: Miastko NMP Wspomożenia Wiernych, stan na 10.2026.
3. Dawna strona parafii parafiamiastko.pl, kalendarium parafii (Internet Archive), zrzut z 09.2022.
4. Narodowy Instytut Dziedzictwa, serwis zabytek.pl, rejestr zabytków nieruchomych, wpis A-1604 z 1996 r.
5. Oficjalna strona parafii NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku, dostęp 10.2026.
6. dewiki.de, hasło „Miastko”, dostęp 10.2026.
7. Wikipedia, hasło „Miastko”, dostęp 10.2026.
8. GCatholic, kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku, dostęp 10.2026.
9. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.