Budowa kościoła w Miastku 1730-1733 - fundacja rodu von Massow

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 6.11.2026

Spis treści

Kościół w Miastku zbudowano w latach 1730-1733 z fundacji rodu von Massow, ówczesnych właścicieli miasta. Powodem był pożar z 26 czerwca 1719 roku, który strawił poprzednią świątynię razem z organami, dzwonami i księgami. W 1733 roku poświęcono ją jako ewangelicki kościół miejski (Stadtkirche). Dziś jest to późnobarokowy Kościół NMP Wspomożenia Wiernych, wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1604.

Kim byli von Massowowie w Miastku?

Ród von Massow to rodzina szlachecka, do której w XVIII wieku należało Miastko (niem. Rummelsburg). Tablica w kruchcie kościoła, opracowana przez Piotra Zielińskiego, oraz kalendarium dawnej strony parafii zgodnie wymieniają ją jako fundatora obecnej świątyni z lat 1730-1733. Żadne z tych źródeł nie podaje jednak imienia konkretnego fundatora.

Pochodzę z Bytowa i od lat odwiedzam dawne kościoły ewangelickie Pomorza Środkowego. Tablicę w kruchcie miastecziego kościoła traktuję jako punkt wyjścia. Fundacja von Massowów to na niej fakt kluczowy, choć zapisany w jednym zdaniu. Na tym zdaniu opiera się dziś cała historia obecnej budowli.

Kto ufundował kościół w Miastku?

Kościół ufundowała rodzina von Massow jako właściciele Miastka. Tak podają tablica w kruchcie i kalendarium parafii. Źródła mówią o rodzinie, nie o jednej osobie, dlatego piszę konsekwentnie „ród” lub „rodzina”. Kilka faktów, które da się udokumentować:

• Fundatorzy: rodzina von Massow, właściciele Miastka w czasie budowy (tablica oprac. Piotr Zieliński; kalendarium parafii).
• Czas budowy: lata 1730-1733, według tablicy i kalendarium.
• Charakter budowli: ewangelicki kościół miejski, poświęcony w 1733 roku (dewiki.de, hasło Miastko).
• Kolejność: według dawnej strony parafii był to piąty kościół wzniesiony w tym miejscu.
• Status dziś: zabytek nr A-1604 wpisany 14.08.1996 (katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej).

Czego nie wiemy o fundatorach?

Nie wiemy, który członek rodu podjął decyzję o budowie, ile ona kosztowała ani czy członkowie rodziny byli w kościele chowani. Ten artykuł nie zajmuje się genealogią von Massowów poza samą fundacją. Nazwę rodu łatwo też pomylić z miastem Massow, czyli dzisiejszym Maszewem. To osobna miejscowość, niezwiązana z naszą historią.

Według tablicy „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych” obecny kościół wzniesiono w latach 1730-1733 z fundacji rodziny von Massow, właścicieli Miastka (parafraza). Piotr Zieliński, tablica w kruchcie kościoła w Miastku, zdjęcie Wikimedia Commons, 2026

Dlaczego potrzebny był nowy kościół?

Nowy kościół w Miastku trzeba było zbudować, bo 26 czerwca 1719 roku spłonęła poprzednia świątynia razem z organami, ołtarzem, amboną, chrzcielnicą, dwiema dzwonnicami, dzwonami i księgami. Tak opisuje to kalendarium dawnej strony parafii (stan z 2022 r.). Był to kolejny pożar w historii tego miejsca: wcześniej świątynię niszczyły pożary w latach 1628 i 1657.

Daty z kalendarium układają się w powtarzający się ciąg: budowa, zniszczenie, odbudowa. Zestawiłam je w tabeli, bo w takiej formie dobrze widać rytm tych katastrof.

Rok	Wydarzenie	Źródło
1590	Wizytacja: kościół grozi zawaleniem	Kalendarium parafii (archiwum 2022)
1628	Spłonęło całe miasto razem z kościołem	Kalendarium parafii (archiwum 2022)
1657	Wielki pożar	Kalendarium parafii (archiwum 2022)
26.06.1719	Pożar niszczy kościół z wyposażeniem i księgami	Kalendarium parafii (archiwum 2022)
1730-1733	Budowa obecnego kościoła z fundacji von Massow	Tablica w kruchcie; kalendarium

Wizytacja z 1590 roku: kościół grozi zawaleniem

W 1590 roku wizytatorzy zapisali, że kościół grozi zawaleniem. Odbudowę podzielono między mieszkańców: chłopi zwozili kamień, a mieszczanie dostarczali cegłę i wapno. W tym samym zapisie pojawia się wzmianka o szkole przy kościele. To jedna z najstarszych informacji o życiu wokół świątyni, jakie przekazuje kalendarium parafii.

Wcześniejsze pożary 1628 i 1657

W 1628 roku spłonęło całe Miastko razem z kościołem, a w 1657 roku miasto nawiedził kolejny wielki pożar. Zabudowa była wtedy w przeważającej części drewniana, więc ogień przenosił się z domu na dom bardzo szybko. Kościół stał w centrum przy rynku i za każdym razem dzielił los miasta.

Pożar 26 czerwca 1719 roku

Pożar 26 czerwca 1719 roku zniszczył wszystko, co tworzyło ówczesne życie parafii. Kalendarium wylicza straty:

• organy, czyli instrument towarzyszący luterańskiemu śpiewowi zborowemu;
• ołtarz i ambona, dwa ośrodki liturgii w kościele luterańskim;
• chrzcielnica, przy której chrzczono kolejne pokolenia mieszkańców;
• dwie dzwonnice i dzwony, które wyznaczały rytm dnia w mieście;
• księgi, a wraz z nimi zapisy o wcześniejszych dziejach parafii.

Utrata ksiąg w 1719 roku tłumaczy, dlaczego o starszych świątyniach wiemy tak mało. Szerzej opisuję ten wątek w tekście o tym, jak powstało pięć świątyń Miastka od XV wieku.

Jak przebiegała budowa w latach 1730-1733?

Budowa kościoła w Miastku trwała trzy lata, od 1730 do 1733 roku. Rozpoczęła się 11 lat po pożarze z 1719 roku. Obie daty potwierdzają tablica w kruchcie i kalendarium parafii. Niemieckie hasło o Miastku w dewiki.de podaje, że w 1733 roku świątynię poświęcono jako ewangelicki kościół miejski, czyli Stadtkirche Rummelsburg.

Jedenaście lat bez świątyni

Między pożarem a rozpoczęciem budowy minęło jedenaście lat. Dostępne źródła nie mówią, gdzie przez ten czas odprawiano nabożeństwa. Nie będę zgadywać, bo każda odpowiedź byłaby domysłem. Wiadomo za to, co działo się w mieście w tym okresie:

1. 1719: pożar niszczy kościół i jego wyposażenie.
2. 1721: Miastko otrzymuje prawo lubeckie (dewiki.de).
3. 1730: z fundacji von Massowów rusza budowa nowej świątyni.
4. 1733: koniec budowy i poświęcenie kościoła jako Stadtkirche.

Trzy lata budowy i poświęcenie w 1733 roku

Trzy lata to krótki czas na murowany kościół z wieżą i emporami. Wskazuje to na sprawne finansowanie, choć źródła nie podają kosztów. Daty z tablicy i kalendarium są zgodne, a rok poświęcenia potwierdza niezależnie literatura niemiecka. Mamy więc trzy niezależne źródła wskazujące ten sam okres.

Czego źródła nie mówią o budowie?

Kiedy porównuję dostępne opracowania, najbardziej uderza mnie to, czego w nich brakuje:

• nazwisko architekta: nie podaje go tablica, kalendarium ani katalog diecezji;
• nazwisko budowniczego i pochodzenie ekipy;
• koszt budowy i podział wydatków między fundatora a mieszczan;
• autorzy pierwotnego wyposażenia, w tym Kanzelaltaru;
• miejsce nabożeństw w latach 1719-1730.

Pewnym śladem epoki jest kamienny mur wokół kościoła. Według dawnej strony parafii odnowiono go w latach 2001-2003.

Jaki kościół powstał? Styl i układ wnętrza

Kościół z lat 1730-1733 to późnobarokowa świątynia luterańska z Kanzelaltarem, czyli ołtarzem połączonym z amboną w jednej nastawie. Katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej podaje styl późnobarokowy i numer rejestru zabytków A-1604. Na zdjęciach w Wikimedia Commons widać jasną, kremową elewację, wysokie okna zamknięte łukiem, drewniany strop kasetonowy i kolumny empor.

W jakim stylu zbudowano kościół w Miastku?

Kościół zbudowano w stylu późnobarokowym. W tej odmianie protestanckiej barok jest wyciszony: forma prosta, bez kopuł i bogatej dekoracji fasady. Na zdjęciach widać kilka cech, które pozwalają rozpoznać styl:

• bryła: prosta, prostokątna nawa nakryta ciemnym dachem dwuspadowym;
• okna: wysokie, zamknięte łukiem, wpuszczają dużo światła do wnętrza;
• elewacja: jasna, gładka, bez rozbudowanego detalu;
• wieża: od zachodu, dziś z zegarem i zielonym, miedzianym hełmem z latarnią;
• kruchta: wewnątrz ceglane ściany, na których wisi tablica z historią kościoła.

Kanzelaltar w luterańskiej świątyni

Kanzelaltar to ołtarz połączony z amboną w jednej nastawie. Był charakterystyczny dla kościołów luterańskich, w których głoszenie Słowa i stół Pański tworzyły jedną oś wnętrza. Ambonę umieszczano nad mensą ołtarzową, na wprost wiernych. Ten układ wyraża luterańskie przekonanie o centralnym miejscu kazania w nabożeństwie.

Według kalendarium parafii miastecki Kanzelaltar przerobiono i odnowiono w 1922 roku, a po 1972 roku przestał istnieć. W 1998 roku w nowej nastawie umieszczono pozostałość barokowego baldachimu ambonowego ze skrzydłami. Losy tego zabytku opisuję osobno w tekście Kanzelaltar w Miastku i jego losy.

Empory i drewniany strop

Empory, czyli galerie wsparte na kolumnach, zwiększały liczbę miejsc siedzących dla zboru. Wierni mogli z nich dobrze widzieć ambonę umieszczoną nad ołtarzem. Drewniany strop kasetonowy jest dziś jednym z elementów wnętrza, które najmocniej przypominają czasy Stadtkirche.

Co oznaczał patronat właścicieli miasta nad kościołem?

Patronat kościelny to prawo i obowiązek właściciela dóbr wobec kościoła. W luterańskim Pomorzu patron zwykle współfinansował utrzymanie świątyni i brał udział w wyborze duchownego. Fundacja von Massowów z lat 1730-1733 mieści się w tej tradycji. Źródła lokalne nie opisują jednak szczegółów, jak ród wykonywał swoje prawa w Miastku.

Czy kościół w Miastku był luterański?

Tak. Kościół zbudowano jako luterański kościół miejski i przez 212 lat, od 1733 do 1945 roku, służył ewangelikom. Według kalendarium parafii luteranizm stał się religią panującą na Pomorzu po sejmie w Trzebiatowie w 1534 roku. Ten okres opisuję dokładniej w tekście Stadtkirche w Miastku przez 212 lat.

Na czym zwykle polegał patronat na Pomorzu?

Przedstawiam tu ogólny model, nie udokumentowane szczegóły z Miastka. Patron zwykle:

• finansował budowę lub odbudowę, jak w przypadku fundacji po pożarze z 1719 roku;
• współodpowiadał za utrzymanie budynku kościoła;
• przedstawiał kandydata na duchownego, którego zatwierdzały władze kościelne;
• zajmował wyróżnione miejsce w kościele podczas nabożeństw;
• pokazywał w ten sposób swoją pozycję jako właściciel miasta wobec mieszczan.

Sama fundacja z lat 1730-1733 dowodzi, że von Massowowie wywiązali się z pierwszego z tych obowiązków.

Miastko w czasie budowy: od praw miejskich do prawa lubeckiego

Miastko w czasie budowy kościoła było młodym miastem prywatnym. Według dewiki.de prawa miejskie otrzymało w 1617 roku przez sąd dworski w Szczecinie, a w 1721 roku przyjęło prawo lubeckie. Stało się to zaledwie dziewięć lat przed rozpoczęciem budowy, gdy miasto wciąż odbudowywało się po pożarze z 1719 roku.

Jaki był status Miastka, gdy budowano kościół?

W latach 1730-1733 Miastko było miastem na prawie lubeckim, należącym do rodu von Massow. Rozwój osady przebiegał według dewiki.de tak:

1. 1478: pierwsza wzmianka o wsi Rummelsburg.
2. 1506: Rummelsburg określany jako miasteczko.
3. 1617: prawa miejskie nadane przez sąd dworski w Szczecinie.
4. 1721: prawo lubeckie.
5. 1730-1733: budowa nowego kościoła miejskiego.

Budowa kościoła jako część odbudowy miasta

Kościół przy dawnym rynku, dziś przy ul. Królowej Jadwigi, był najważniejszym budynkiem publicznym miasta. Jego odbudowa zamykała okres zniszczeń po 1719 roku. Nowe prawo miejskie i nowa świątynia pojawiły się w odstępie jednej dekady. Trudno uznać to za przypadek, choć źródła nie łączą wprost tych dwóch wydarzeń.

Co zostało z kościoła von Massowów?

Z kościoła von Massowów zachowała się bryła z lat 1730-1733, uzupełniana w kolejnych epokach. Według tablicy w kruchcie i kalendarium parafii w 1861 roku dodano wieżyczkę, w 1904 roku wieżę z zegarem, a w 1927 roku barokowy hełm. Pożar centrum Miastka w 1945 roku świątynia przetrwała. Stan obiektu w październiku 2026 roku ilustruje tabela poniżej.

Element	1733 (Stadtkirche)	Dziś (kościół NMP)
Bryła i mury	Późnobarokowa świątynia z fundacji von Massow	Zachowane, zabytek A-1604
Wieża	Brak opisu w źródłach	Wieża z 1904 r., hełm z 1927 r., zegar
Ołtarz	Kanzelaltar	Nastawa z 1998 r. z pozostałością baldachimu ambonowego
Dach	Brak opisu w źródłach	Blacha miedziana z 1997 r.
Wyznanie	Ewangelickie	Rzymskokatolickie, od 1945 r.

Zmiany 1861-1927: wieżyczka, wieża, hełm

Wygląd wieży, który znamy dziś, ukształtował się w 1927 roku. Tablica i kalendarium podają kolejne etapy:

• 1861: wieżyczka na kalenicy dachu;
• 1904: nowa wieża z zegarem;
• 1917-1927: płaskie zwieńczenie wieży bez zegara;
• 1927: barokowy hełm wykonany przez firmę z Berlina i ponownie zegar;
• 1997: nowy dach z blachy miedzianej (VII-VIII 1997, według tablicy).

Od Stadtkirche do kościoła katolickiego

W 1945 roku centrum Miastka spłonęło, ale kościół ocalał. Według kalendarium parafii 20 grudnia 1945 roku oficjalnie przekazano go katolikom. Trzy dni później, w IV niedzielę Adwentu, świątynię poświęcono i nadano jej tytuł NMP Wspomożenia Wiernych. Konsekracja odbyła się 24 maja 2000 roku (katalog diecezji). Więcej o wnętrzu po 1945 roku piszę w przewodniku historia, wnętrze i zabytki kościoła NMP.

Czy kościół z 1733 r. zachował się do dziś?

Tak, w zasadniczej bryle, z dobudowami z XIX i XX wieku. Kapitalny remont rozpoczęty 27 kwietnia 1998 roku przywrócił przybliżony pierwotny wygląd wnętrza. Bieżący stan prac konserwatorskich sprawdzisz na oficjalnej stronie parafii (parafiamiastko.com.pl), bo opisy z dawnej strony kończą się na 2022 roku.

Katalog diecezji opisuje kościół parafialny w Miastku jako świątynię późnobarokową, wpisaną do rejestru zabytków pod numerem A-1604 z 14.08.1996 (parafraza). Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, katalog parafii, 2026

Gdzie szukać źródeł o fundacji?

Źródła o fundacji kościoła w Miastku najłatwiej zacząć od tablicy w kruchcie, opracowanej przez Piotra Zielińskiego, której zdjęcie jest dostępne w Wikimedia Commons. Kolejne to kalendarium dawnej strony parafii (zrzut z 2022 roku), katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej i rejestr zabytków Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Chronologię miasta uzupełnia niemieckie hasło w dewiki.de.

Od czego zacząć poszukiwania?

Proponuję kolejność od źródła najbliższego budynkowi do najdalszego:

1. Tablica w kruchcie: najkrótsza i zweryfikowana wersja historii, z fundacją, wieżą i dachem.
2. Kroniki parafii: zapisy kolejnych proboszczów po 1945 roku; ich zawartość streszczam w tekście kroniki parafii w Miastku.
3. Katalog diecezji: styl, numer rejestru, daty poświęcenia i konsekracji.
4. Rejestr zabytków NID w serwisie zabytek.pl: dane konserwatorskie obiektu A-1604.
5. Literatura niemiecka: chronologia Rummelsburga, w tym poświęcenie w 1733 roku.

Jakie archiwa mogą kryć więcej?

Dokumenty sprzed 1945 roku dotyczące Pomorza mogą znajdować się w archiwach państwowych w Szczecinie i Koszalinie. Nie wiem, czy zachowały się tam akta fundacji von Massowów. Kto planuje kwerendę, powinien najpierw zapytać archiwistów o zespoły dotyczące Rummelsburga. Nowe ustalenia o fundatorach i architekcie będę dopisywać do tego tekstu po ich opublikowaniu.

Najczęściej zadawane pytania

Kiedy zbudowano obecny kościół w Miastku?

Obecny kościół wzniesiono w latach 1730-1733 i poświęcono w 1733 roku jako ewangelicki kościół miejski. Od 23 grudnia 1945 roku służy katolikom jako kościół NMP Wspomożenia Wiernych. Daty budowy podaje tablica w kruchcie.

Czy kościół w Miastku spłonął w 1945 roku?

Nie. Według kalendarium parafii centrum Miastka spłonęło w 1945 roku, ale kościół ocalał. Dzięki temu przetrwała bryła z czasów fundacji von Massow, czego nie można powiedzieć o wielu budynkach przy dawnym rynku.

Czy znany jest architekt kościoła w Miastku?

Nie. Tablica w kruchcie, kalendarium parafii i katalog diecezji nie podają nazwiska architekta ani budowniczego. Wymieniają jedynie fundatorów, czyli rodzinę von Massow.

Skąd pochodzi hełm wieży kościoła w Miastku?

Barokowy hełm z latarnią wykonała w 1927 roku firma z Berlina. Wtedy też ponownie zamontowano zegar. Samą wieżę z zegarem zbudowano wcześniej, w 1904 roku, a między 1917 a 1927 rokiem miała płaskie zwieńczenie.

Czy kościół w Miastku jest zabytkiem?

Tak. Kościół wpisano do rejestru zabytków 14 sierpnia 1996 roku pod numerem A-1604. Katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej określa go jako budowlę późnobarokową.

Ile lat kościół w Miastku służył ewangelikom?

Kościół służył ewangelikom przez 212 lat, od poświęcenia w 1733 roku do 1945 roku. Parafia katolicka istniała w Miastku od 1917 roku i korzystała wtedy z kaplicy przy dzisiejszej ul. Mickiewicza 3. Świątynię przy rynku przejęła w grudniu 1945 roku.

Jak dawniej nazywało się Miastko po niemiecku?

Niemiecka nazwa Miastka to Rummelsburg. Pierwsza wzmianka o wsi Rummelsburg pochodzi z 1478 roku. Kościół z lat 1730-1733 nazywano wówczas Stadtkirche Rummelsburg, czyli kościołem miejskim.

Źródła i literatura

1. Piotr Zieliński (oprac.), tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych” w kruchcie kościoła w Miastku, zdjęcie: Wikimedia Commons, dostęp 2026.
2. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, katalog parafii: Miastko, NMP Wspomożenia Wiernych, stan na październik 2026.
3. Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytków, serwis zabytek.pl (wpis A-1604), 2026.
4. dewiki.de, hasło Miastko (historia Rummelsburga), 2026.
5. Wikipedia, hasło Miastko, 2026.
6. Dawna strona parafii parafiamiastko.pl, kalendarium parafii, zrzut z września 2022 r. w Internet Archive.
7. Oficjalna strona parafii NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku, 2026.
8. Zdjęcie wyróżniające: StuDJo YAVOR, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.