Pożary Miastka 1628, 1657 i 1719 - jak ogień niszczył kolejne kościoły

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 9.11.2026

Spis treści

Pożary Miastka zniszczyły tutejszy kościół co najmniej dwa razy: w 1628 r. spłonęło całe miasto razem ze świątynią, w 1657 r. przyszedł kolejny wielki pożar, a 26 czerwca 1719 r. ogień strawił kościół z organami, ołtarzem, amboną, dzwonami i księgami. Obecną świątynię zbudował w latach 1730-1733 ród von Massow i to ona przetrwała pożar centrum w 1945 r.

Te daty znam z kalendarium dawnej strony parafii i z tablicy w kruchcie, którą opracował Piotr Zieliński. Pochodzę z Bytowa, kilkadziesiąt kilometrów od Miastka, i od lat czytam takie kroniki pomorskich kościołów. Ta jest wyjątkowo gęsta od ognia. Poniżej zebrałam wszystko, co źródła mówią o pożarach, i równie uczciwie to, czego nie mówią.

Kiedy w Miastku wybuchały wielkie pożary?

Kalendarium parafii w Miastku wymienia trzy wielkie pożary: w 1628 r. spłonęło całe miasto razem z kościołem, w 1657 r. wybuchł kolejny wielki pożar, a 26 czerwca 1719 r. ogień zniszczył kościół z całym wyposażeniem. Czwarta data graniczna to 1945 r., gdy spłonęło centrum miasta, ale kościół ocalał (kalendarium dawnej strony parafii, zrzut z 2022 r.).

Ten tekst otwiera cykl o historii miasta i parafii, więc daty zebrałam najpierw w jednym miejscu. Szczegóły każdej świątyni opisuję osobno w tekście o tym, jak powstało pięć świątyń Miastka w jednym miejscu.

Rok	Co spłonęło lub ocalało	Źródło
1628	Całe miasto razem z kościołem	Kalendarium dawnej strony parafii (2022)
1657	Wielki pożar; brak opisu skutków dla kościoła	Kalendarium dawnej strony parafii (2022)
26.06.1719	Kościół z organami, ołtarzem, amboną, chrzcielnicą, dwiema dzwonnicami, dzwonami i księgami	Kalendarium dawnej strony parafii (2022)
1945	Spalone centrum miasta; kościół ocalał	Kalendarium dawnej strony parafii (2022)

Ile wielkich pożarów odnotowano w historii Miastka?

Trzy pożary sprzed XX wieku: 1628, 1657 i 1719. Do tego dochodzi 1945 r., kiedy płonęło śródmieście. Kalendarium nie wymienia innych, co nie znaczy, że ich nie było; znaczy tylko, że te zapamiętano jako wielkie.

Który pożar był najbardziej niszczący dla kościoła?

Najdokładniej opisany jest pożar z 26 czerwca 1719 r. i to on zakończył dzieje poprzedniej świątyni. Źródło wylicza straty niemal jak inwentarz:

• Organy - spłonęły razem z kościołem w 1719 r.
• Ołtarz i ambona - zniszczone, a ich miejsce zajął później Kanzelaltar.
• Chrzcielnica - wymieniona w tym samym spisie strat.
• Dwie dzwonnice wraz z dzwonami - utracone w całości.
• Księgi kościelne - spłonęły, co tworzy lukę w dokumentach sprzed 1719 r.

Dlaczego dawne miasteczka płonęły tak często?

To tło ogólne, nie opis Miastka. Małe miasta Pomorza miały zwartą zabudowę z drewna i szachulca, dachy kryte łatwopalnym materiałem i otwarty ogień w każdym domu. Jeden pożar mógł przejść przez całą ulicę. Przyczyn konkretnych pożarów w Miastku źródła nie podają, więc ich nie zgaduję.

Miastko przed pożarami: od wsi Rummelsburg do miasta

Miastko, po niemiecku Rummelsburg in Pommern, pojawia się w źródłach w 1478 r. jako wieś. W 1506 r. było już miasteczkiem, w 1617 r. dostało prawa miejskie z podległością sądowi dworskiemu w Szczecinie, a w 1721 r. prawo lubeckie (hasło Miastko w dewiki.de). Pierwsze wzmianki o kościołach na Ziemi Miasteckiej pochodzą z XV wieku.

Dziś to miasto w powiecie bytowskim, w województwie pomorskim. Nie należy go mylić z berlińską dzielnicą Rummelsburg ani z innymi miejscowościami o podobnej nazwie.

Od kiedy Miastko jest miastem?

Od 1617 r., choć określenie „miasteczko” pojawia się już w 1506 r. Kolejne etapy wyglądają tak:

1. XI-XIII w. - chrystianizacja Pomorza, według kalendarium parafii.
2. XV w. - pierwsze wzmianki o kościołach na Ziemi Miasteckiej.
3. 1478 - pierwsza wzmianka o wsi Rummelsburg (dewiki.de).
4. 1506 - Rummelsburg jako miasteczko.
5. 1617 - prawa miejskie, sąd dworski w Szczecinie.
6. 1721 - prawo lubeckie, dwa lata po pożarze kościoła.

Reformacja: sejm w Trzebiatowie 1534

W 1534 r. sejm w Trzebiatowie uczynił luteranizm religią panującą na Pomorzu (kalendarium parafii). Od tej chwili kościół w Miastku był świątynią ewangelicką i pozostał nią aż do 1945 r.

Jakiego wyznania był kościół w XVII wieku?

Ewangelickiego. Oba XVII-wieczne pożary, z 1628 i 1657 r., dotknęły więc luterańską wspólnotę miasta. Tak samo pożar z 1719 r. i odbudowa po nim.

Co pisano o kościele w 1590 r.?

Wizytacja z 1590 r. zapisała, że kościół w Miastku grozi zawaleniem, a parafianie zwożą materiał na naprawę: chłopi kamień, mieszczanie cegłę i wapno. W tym samym zapisie pojawia się wzmianka o szkole przy kościele (kalendarium dawnej strony parafii, 2022). To ostatni znany opis świątyni przed serią pożarów.

Z czego budowano kościół w XVI wieku?

Źródło wymienia trzy materiały i podział obowiązków między wieś a miasto:

• Kamień - zwozili go chłopi z okolicznych wsi.
• Cegła - dostarczali ją mieszczanie.
• Wapno - również obowiązek mieszczan.
• Stan budynku - według wizytatorów kościół groził zawaleniem.

Jak wyglądał ten kościół, nie wiadomo. Wizytacja mówi o materiałach naprawy, nie o kształcie bryły.

Czy przy kościele działała szkoła?

Tak, wizytacja z 1590 r. wspomina szkołę przy kościele. Kalendarium nie podaje, kto uczył ani ilu było uczniów, i tego się trzymam.

Co dzieje się w źródłach między 1590 a 1628 r.?

Nic. Z lektury kalendarium widać, że po wizytacji następuje blisko czterdzieści lat ciszy, przerwanej dopiero pożarem z 1628 r. Nie wiadomo nawet, czy naprawa z 1590 r. się udała.

Pożar 1628 r. i wielki pożar 1657 r.

W 1628 r. spłonęło całe Miastko razem z kościołem, a w 1657 r. miasto dotknął kolejny wielki pożar (kalendarium dawnej strony parafii, 2022). O pierwszym wiadomo, że zniszczył świątynię. O drugim źródła mówią tylko tyle, że był wielki; jego skutków dla kościoła nie opisują.

Czy po 1628 r. kościół odbudowano?

Tak, musiał zostać odbudowany, skoro w 1719 r. znów stoi kościół, który płonie z organami i dzwonami. Kalendarium nie podaje jednak daty ani fundatora tej odbudowy. O świątyni z lat 1628-1719 wiemy więc tylko tyle, co wynika z listy strat w 1719 r.

Co wiadomo o skutkach pożaru z 1657 r.?

Bardzo mało. Kalendarium notuje „wielki pożar” i na tym poprzestaje. Przy uważnym czytaniu kroniki oznacza to kilka rzeczy:

• Nie ma informacji, że spłonął kościół, więc nie należy tego twierdzić.
• Nie ma liczby spalonych domów ani ofiar.
• Nie ma przyczyny pożaru.
• Jest jedynie rok, bez miesiąca i dnia.
• Słowo „wielki” sugeruje, że ogień objął znaczną część miasta.

Jak czytać XVII-wieczne pożary na tle epoki?

Oba pożary przypadają na wiek wojen na Pomorzu. Kusi, żeby połączyć je z przemarszami wojsk, ale żadne ze znanych mi źródeł o Miastku tego nie robi. Dlatego zostawiam to jako tło, a nie wyjaśnienie.

Co zniszczył pożar 26 czerwca 1719 r.?

Pożar z 26 czerwca 1719 r. zniszczył kościół w Miastku niemal doszczętnie: spłonęły organy, ołtarz, ambona, chrzcielnica, dwie dzwonnice z dzwonami oraz księgi. To jedyny pożar, dla którego kalendarium parafii podaje dokładny dzień. Jedenaście lat później, w 1730 r., ruszyła budowa obecnego kościoła.

Według kalendarium parafii pożar z 26 czerwca 1719 r. strawił kościół razem z organami, ołtarzem, amboną, chrzcielnicą, dwiema dzwonnicami, dzwonami i księgami. - parafraza za kalendarium dawnej strony parafiamiastko.pl, kopia w Internet Archive, 2022

Czy w 1719 r. spłonęły dzwony?

Tak. Źródło wymienia dwie dzwonnice i dzwony wśród strat. Obecna wieża z zegarem to zupełnie późniejsza historia: w 1861 r. powstała wieżyczka na kalenicy, w 1904 r. nowa wieża z zegarem, a w 1927 r. barokowy hełm, który widać dziś z daleka.

Utrata ksiąg i luki w historii

Spłonięcie ksiąg tłumaczy, dlaczego o dziejach parafii sprzed 1719 r. wiemy tak mało. To wniosek ogólny: nie wiadomo, jakie dokładnie tomy zginęły. Z utratą ksiąg wiążą się typowe skutki:

• Brak ciągłych zapisów chrztów, ślubów i pogrzebów z wcześniejszych lat.
• Brak dokumentów o fundatorach i odbudowie po 1628 r.
• Brak opisu wyglądu wcześniejszych kościołów.
• Konieczność odtwarzania dziejów z wizytacji i źródeł spoza parafii.

Dlaczego brakuje dokumentów sprzed 1719 r.?

Bo spłonęły razem z kościołem. Kto szuka przodków w Miastku, częściej trafia na zapisy z XVIII wieku i późniejsze; dla wcześniejszego okresu zostają źródła państwowe i wizytacyjne, o ile się zachowały.

Jak odbudowano kościół po 1719 r.?

Po pożarze z 1719 r. nowy kościół w Miastku wzniesiono w latach 1730-1733 z fundacji rodziny von Massow, właścicieli miasta (tablica w kruchcie, oprac. Piotr Zieliński). Poświęcono go w 1733 r. jako ewangelicką Stadtkirche. Ta późnobarokowa świątynia stoi do dziś, a od 14 sierpnia 1996 r. figuruje w rejestrze zabytków pod numerem A-1604.

Według tablicy to piąty kościół w tym samym miejscu. Zwiedzając wnętrze, zaczynam zawsze od tej tablicy, bo porządkuje całą oś czasu. Przebieg prac opisuję szerzej w tekście o tym, jak przebiegała budowa kościoła z fundacji rodu von Massow.

Kto sfinansował nowy kościół?

Rodzina von Massow, ówcześni właściciele Miastka. Tak podają zarówno tablica w kruchcie, jak i kalendarium dawnej strony parafii.

Ile trwała budowa?

Około trzech lat, od 1730 do 1733 r. Najważniejsze fakty o nowej świątyni:

• Lata budowy - 1730-1733, według tablicy w kruchcie.
• Poświęcenie - 1733 r., jako ewangelicka Stadtkirche (dewiki.de).
• Styl - późny barok, według katalogu Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej.
• Wyposażenie - Kanzelaltar, czyli ołtarz połączony z amboną.
• Status zabytku - wpis A-1604 z 14.08.1996 w rejestrze województwa pomorskiego.
• Ślad dawnego wyposażenia - w 1998 r. w nastawie umieszczono pozostałość barokowego baldachimu ambonowego.

Prawo lubeckie 1721 i fundacja von Massowów

Między pożarem a budową, w 1721 r., Miastko otrzymało prawo lubeckie (dewiki.de). Miasto zmieniało więc ustrój w czasie, gdy nie miało porządnej świątyni. Źródła nie łączą tych dwóch wydarzeń przyczynowo, ale ich bliskość pokazuje, jak ważny był to moment dla Rummelsburga.

Czy kościół spłonął w 1945 r.?

Nie. W 1945 r. centrum Miastka zostało spalone, ale kościół ocalał (kalendarium dawnej strony parafii, 2022). Dzięki temu budowla z lat 1730-1733 przetrwała do dziś. W grudniu 1945 r. przekazano ją katolikom, a 23 grudnia 1945 r. poświęcono i nadano jej tytuł NMP Wspomożenia Wiernych.

Przez 212 lat, od 1733 do 1945 r., była to świątynia ewangelicka. Tę część dziejów opisuję w tekście Stadtkirche w Miastku 1733-1945. Okoliczności zniszczeń miasta w 1945 r. zostawiam bez komentarza, bo kalendarium podaje tylko sam fakt.

Kto przejął kościół po wojnie?

Polska parafia katolicka z ks. Janem Karnickim na czele. Przebieg przejęcia według kalendarium:

1. 31.08.1945 - parafię obejmuje pierwszy polski ksiądz, ks. Jan Karnicki.
2. Jesień 1945 - pastor przekazuje klucze do kościoła.
3. 20.12.1945 - oficjalne przekazanie kościoła ewangelickiego katolikom.
4. 23.12.1945, IV niedziela Adwentu - poświęcenie i tytuł NMP Wspomożenia Wiernych.

Kiedy kościół stał się katolicki?

23 grudnia 1945 r., w dniu poświęcenia; tę samą datę podaje katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Konsekracji dokonał znacznie później, 24 maja 2000 r., bp Marian Gołębiewski, w roku Wielkiego Jubileuszu.

Historia parafii po 1945 r. w pigułce

Parafia katolicka w Miastku istnieje od 15 kwietnia 1917 r. (katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej), czyli od kuracji przy dzisiejszej ul. Mickiewicza 3. W 1945 r. przejęła dawny kościół ewangelicki, w 1972 r. stała się siedzibą dekanatu, a w 2017 r. świętowała 100-lecie. Według katalogu diecezji liczy dziś 8329 wiernych.

Kto był pierwszym kuratusem w 1917 r.?

Ks. Karl Stottko, w latach 1917-1926; tak zapisuje nazwisko katalog diecezji, a tablica i kalendarium podają formę „Srottko”. Początki parafii wyglądały tak:

• 15.04.1917 - kuracja katolicka przy Zillmerstrasse, dziś ul. Mickiewicza 3.
• Dom kupił Związek św. Bonifacego.
• Kuracja należała do parafii św. Józefa w Koszalinie i do diecezji berlińskiej.
• 17.04.1917 - poświęcenie kaplicy NMP.
• 22.04.1917 - pierwsza Msza w kaplicy.

Ks. Jan Karnicki i pierwsze kroniki

Ks. Jan Karnicki prowadził parafię w latach 1945-1962 i zapoczątkował polską kronikę. W jego czasach, 29 października 1947 r., parafię wizytował Prymas kard. August Hlond. Postaci proboszcza poświęciłam osobny tekst: ks. Jan Karnicki i jego kronika.

Tytuł NMP Wspomożenia Wiernych nadano kościołowi w Miastku w 1945 r. na pamiątkę encykliki Piusa XII „Summi Pontificatus”. - parafraza za kroniką ks. Jana Karnickiego (1946), przytoczoną na oficjalnej stronie parafii parafiamiastko.com.pl, 2026

Kronika podaje przy tym datę „20.X.1935”, tymczasem encyklika nosi datę 20 października 1939 r. Przyjmuję rok 1939, a zapis w kronice traktuję jako omyłkę.

Od dekanatu 1972 do 100-lecia parafii 2017

Kolejne dekady to głównie remonty i zmiany organizacyjne:

1. 1955 - remont na dziesięciolecie polskiej parafii.
2. Lato 1959 - polichromia wnętrza.
3. II 1972 - powstaje dekanat miastecki, pierwszym dziekanem zostaje ks. Ryszard Król.
4. 1993 - wydzielenie parafii Miłosierdzia Bożego na Zatorzu.
5. 1998-2003 - kapitalny remont, w tym nowa nastawa i boczne ołtarze z marmuru.
6. 24.05.2000 - konsekracja kościoła.
7. 27.05.2017 - uroczysta Msza na 100-lecie parafii.

Dawna strona parafii dzieliła kroniki według kadencji proboszczów: Karnickiego, Wujdy, Króla, Wituckiego, Musiała, Strzeleckiego i Turkiela. Omawiam je w tekście kroniki parafii w Miastku.

Gdzie szukać źródeł o pożarach Miastka?

Najwięcej dat o pożarach Miastka zawiera kalendarium dawnej strony parafii, zachowane w Internet Archive (ostatni zrzut z 25 września 2022 r.). Uzupełniają je tablica historii kościoła w kruchcie, opracowana przez Piotra Zielińskiego, katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej oraz niemieckojęzyczne opracowania o Rummelsburgu, takie jak hasło w dewiki.de.

Czy kalendarium parafii jest dostępne online?

Tak, w Internet Archive, jako kopia dawnej strony parafiamiastko.pl z lat 2013-2022. Aktualna oficjalna strona parafii działa pod adresem parafiamiastko.com.pl. Przy pracy ze źródłami sprawdza mi się taka kolejność:

1. Kalendarium w Internet Archive - pożary, wizytacja 1590 r., rok 1945.
2. Tablica w kruchcie - budowa 1730-1733 i „piąty kościół”; jej zdjęcie jest w Wikimedia Commons.
3. Katalog diecezji - data erygowania, lista proboszczów, konsekracja.
4. Rejestr zabytków NID - wpis A-1604 z 1996 r.
5. Dewiki.de - daty lokacyjne Rummelsburga: 1478, 1506, 1617, 1721.

Jak traktować różnice między źródłami?

Otwarcie, podając oba zapisy. Najbardziej znany przykład to nazwisko pierwszego kuratusa: Stottko w katalogu diecezji, Srottko na tablicy i w kalendarium. Drugi to data encykliki w kronice ks. Karnickiego. Gdy źródło czegoś nie mówi, jak przy pożarze z 1657 r., lepiej zostawić lukę niż ją wypełniać.

Najczęściej zadawane pytania

Jak Miastko nazywało się po niemiecku?

Niemiecka nazwa to Rummelsburg, a pełniej Rummelsburg in Pommern. Pierwsza wzmianka o wsi pochodzi z 1478 r. Kościół z 1733 r. nazywano Stadtkirche, czyli kościołem miejskim.

Kiedy powstała parafia katolicka w Miastku?

Katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej podaje datę erygowania 15 kwietnia 1917 r. Była to kuracja przy dzisiejszej ul. Mickiewicza 3, w domu kupionym przez Związek św. Bonifacego. Pierwszą Mszę odprawiono 22 kwietnia 1917 r.

Kto wizytował parafię w Miastku w 1947 r.?

29 października 1947 r. parafię wizytował Prymas Polski kard. August Hlond. Wizytę odnotowuje kalendarium parafii z czasów ks. Jana Karnickiego. To jedno z najważniejszych wydarzeń pierwszych lat polskiej parafii.

Kiedy w Miastku powstała druga parafia?

W 1993 r. z parafii NMP Wspomożenia Wiernych wydzielono parafię Miłosierdzia Bożego. Jej kościół stoi przy ul. Wieżowej na osiedlu Zatorze. Śródmieście i kilkanaście okolicznych wsi pozostały przy parafii NMP Wspomożenia Wiernych.

Czy kościół w Miastku jest zabytkiem?

Tak, późnobarokowy kościół z lat 1730-1733 figuruje w rejestrze zabytków województwa pomorskiego pod numerem A-1604 z 14 sierpnia 1996 r. Znalazł się też na liście kościołów jubileuszowych Roku Świętego 2025.

Gdzie stoi kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku?

Kościół stoi przy ul. Królowej Jadwigi, w Śródmieściu, przy dawnym rynku. Kancelaria parafii mieści się przy ul. Bolesława Chrobrego 9. Z daleka rozpoznasz go po wieży z zielonym, miedzianym hełmem z 1927 r.

Kiedy jest odpust parafialny w Miastku?

Odpust w kościele parafialnym przypada 24 maja, w święto NMP Wspomożenia Wiernych, a w kościele filialnym w Świeszynie 13 maja (katalog diecezji). Godziny uroczystości sprawdź przed wyjazdem na oficjalnej stronie parafii.

Źródła i literatura

1. Tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych”, oprac. Piotr Zieliński, fot. Wikimedia Commons (dostęp 2026).
2. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, katalog parafii: Miastko, Najświętszej Maryi Panny Wspomożenia Wiernych (stan 10.2026).
3. Narodowy Instytut Dziedzictwa, rejestr zabytków nieruchomych województwa pomorskiego, kościół w Miastku, wpis A-1604 z 14.08.1996.
4. Internet Archive, kopia dawnej strony parafiamiastko.pl: kalendarium parafii (zrzut 25.09.2022).
5. Oficjalna strona Parafii NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku (dostęp 2026).
6. Hasło Miastko (Rummelsburg) w dewiki.de (dostęp 2026).
7. Wikipedia, hasło Miastko (dostęp 2026).
8. Zdjęcie wyróżniające: Adam-dalekie-pole, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.