Kanzelaltar w Miastku - ołtarz z amboną i ślad baldachimu w nastawie

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 5.11.2026

Spis treści

Kanzelaltar w Miastku w skrócie

Kanzelaltar w Miastku, czyli ołtarz ambonowy, należał do wyposażenia kościoła wzniesionego w latach 1730-1733 z fundacji rodziny von Massow. Według dawnej strony parafii (zrzut z 2022 r.) ołtarz przerobiono w 1922 r., a po 1972 r. ten późnobarokowy ołtarz przestał istnieć. W 1998 r. w nowej nastawie umieszczono pozostałość barokowego baldachimu ambonowego ze skrzydłami.

W kościele NMP Wspomożenia Wiernych ten wątek ciekawi mnie najbardziej, bo dotyczy rzeczy, której w całości już nie ma. Od lat opisuję dawne kościoły ewangelickie Pomorza Środkowego i wiem, jak łatwo dopowiedzieć brakujące szczegóły. Dlatego trzymam się trzech źródeł: katalogu Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej, tablicy w kruchcie i opisu z dawnej strony parafii. Dzieje całego budynku opisuję w osobnym tekście: historia, wnętrze i zabytki kościoła w Miastku. Najważniejsze daty związane z ołtarzem wyglądają tak:

• 1730-1733: rodzina von Massow buduje obecny kościół, piąty z kolei w tym miejscu.
• 1733: świątynię poświęcono jako ewangelicką Stadtkirche, a Kanzelaltar należał do wyposażenia z tej epoki.
• 1922: ołtarz ambonowy zostaje przerobiony i odnowiony.
• Po 1972: późnobarokowy ołtarz przestaje istnieć.
• 1998: pozostałość barokowego baldachimu ambonowego trafia do nowej nastawy w prezbiterium.
• 24.05.2000: bp Marian Gołębiewski konsekruje kościół w roku Wielkiego Jubileuszu.

Co to jest Kanzelaltar?

Kanzelaltar (z niemieckiego, po polsku ołtarz ambonowy) to ołtarz, w którego nastawie umieszczono kazalnicę. Kazalnica stoi nad mensą i w jednej osi z nią. Taki ołtarz ma pionowy układ, oba sprzęty łączy wspólna architektura, a uwaga wiernych skupia się w jednym punkcie świątyni. Ten typ wyposażenia rozpowszechnił się w kościołach luterańskich krajów niemieckich w XVII-XVIII w.

Ołtarz ambonowy: budowa w jednej osi

Ołtarz ambonowy najłatwiej opisać od dołu do góry. Każdy poziom miał swoją funkcję, a razem tworzyły jedną kompozycję, którą ogarnia się wzrokiem z każdego miejsca w nawie:

• Mensa: płyta ołtarza, przy której sprawowano Wieczerzę Pańską. Znajduje się na najniższym poziomie układu.
• Nastawa (retabulum): dekoracyjna konstrukcja za mensą i nad nią. W Kanzelaltarze w miejscu obrazu głównego mieści kazalnicę.
• Kosz ambony: miejsce kaznodziei w środku nastawy, do którego wchodziło się zwykle od tyłu, schodkami za ołtarzem.
• Baldachim ambonowy: daszek nad koszem, który odbijał głos w stronę wiernych i podkreślał rangę miejsca głoszenia.
• Elementy boczne: kolumny, pilastry, rzeźby albo skrzydła, które domykały całą kompozycję.

Istniał też wariant z organami umieszczonymi nad amboną, nazywany po niemiecku Kanzelorgelaltar. Żadne ze znanych mi źródeł nie przypisuje go Miastku i ja również tego nie robię.

Gdzie i kiedy się rozpowszechnił?

Ołtarze ambonowe upowszechniły się w XVII i XVIII w. w kościołach luterańskich krajów niemieckich, w tym na Pomorzu, które od sejmu w Trzebiatowie w 1534 r. było luterańskie. Kościół w Miastku, budowany w latach 1730-1733, przypada na okres największej popularności tego rozwiązania. Wiele takich ołtarzy przetrwało w kościołach przejętych po 1945 r. przez parafie katolickie, choć często w przebudowanej formie.

• Okres: głównie XVII-XVIII w., w epoce baroku i późnego baroku.
• Wyznanie: przede wszystkim kościoły luterańskie (ewangelicko-augsburskie).
• Obszar: kraje niemieckie, w tym Pomorze z dawnym Rummelsburgiem, czyli Miastkiem.
• Typowe wnętrza: kościoły miejskie i wiejskie z emporami, w których kazanie miało być dobrze słyszalne.

Jak po polsku nazywa się Kanzelaltar?

Po polsku Kanzelaltar nazywa się ołtarzem ambonowym, a opisowo także ołtarzem z amboną. Niemieckie słowo składa się z dwóch członów: Kanzel (kazalnica, ambona) i Altar (ołtarz). W polskich opisach zabytków Pomorza, Warmii i Śląska spotkasz obie nazwy, często z niemieckim terminem w nawiasie.

Dlaczego luteranie łączyli ołtarz z amboną?

Luteranie łączyli ołtarz z amboną, bo według Wyznania augsburskiego z 1530 r. (art. 7) Kościół to zgromadzenie, w którym czysto naucza się Ewangelii i właściwie udziela sakramentów. Kanzelaltar przekładał tę zasadę na architekturę: kazanie i Wieczerza Pańska miały jedno miejsce, widoczne z każdej ławki i z każdej empory.

Słowo i sakrament w Wyznaniu augsburskim

Wyznanie augsburskie, czyli Confessio Augustana, przedstawiono w 1530 r. Do dziś jest podstawowym tekstem wyznaniowym luteranizmu. Artykuł 7 definiuje Kościół przez dwie czynności, nie przez budynek ani urząd:

Kościół jest zgromadzeniem świętych, w którym Ewangelia jest czysto nauczana, a sakramenty właściwie sprawowane (parafraza). - Wyznanie augsburskie (Confessio Augustana), art. 7, 1530

Te dwie czynności, czyli głoszenie i sakrament, w ołtarzu ambonowym stawały się dosłownie jedną osią.

• Głoszenie słowa: ambona w środku nastawy, na wysokości wzroku ludzi siedzących na emporach.
• Sakrament: mensa bezpośrednio pod amboną, przy której sprawowano Wieczerzę Pańską.
• Jedność: ta sama oś, ta sama architektura i ten sam punkt skupienia uwagi.
• Hierarchia: brak bocznego miejsca dla kazania, które w nabożeństwie luterańskim zajmowało centralną pozycję.

Co symbolizuje ołtarz ambonowy?

Ołtarz ambonowy symbolizuje jedność słowa Bożego i Wieczerzy Pańskiej w jednym miejscu. Ambona stoi nad mensą, co jest wizualnym wykładem luterańskiej zasady z art. 7 Wyznania augsburskiego, a nie przypadkiem stolarskim. Tak odczytuje ten układ opis każdego Kanzelaltaru, jaki znam z lektury o kościołach Pomorza.

Jak kazanie docierało na empory?

Kazanie docierało na empory dzięki trzem rozwiązaniom: ambona była wysoko, stała w osi nawy, a głos odbijał baldachim. W kościele z galeriami na kolumnach, takim jak dawna Stadtkirche w Miastku 1733-1945, kaznodzieja z bocznej ambony byłby dla części wiernych niewidoczny. Ołtarz ambonowy rozwiązywał ten problem w praktyce:

1. Podniesienie kosza ambony nad mensę dawało linię wzroku z dolnych ławek i z empor.
2. Ustawienie w osi głównej sprawiało, że nikt nie siedział tyłem ani bokiem do kaznodziei.
3. Baldachim kierował głos w dół i do przodu, zamiast pozwalać mu uciec pod strop.
4. Jedno miejsce dla pastora skracało przejścia podczas nabożeństwa.

Co wiemy o Kanzelaltarze w Miastku?

W kościele w Miastku, zbudowanym w latach 1730-1733 jako ewangelicka Stadtkirche, stał Kanzelaltar z epoki. Według dawnej strony parafii (zrzut z 2022 r.) w 1922 r. go przerobiono i odnowiono, a po 1972 r. późnobarokowy ołtarz przestał istnieć. Podczas remontu w 1998 r. w nowej nastawie prezbiterium umieszczono pozostałość jego barokowego baldachimu ambonowego ze skrzydłami.

Wyposażenie Stadtkirche z lat 1730-1733

Nowy ołtarz był potrzebny z bardzo konkretnego powodu. Według kalendarium z dawnej strony parafii pożar z 26.06.1719 zniszczył poprzedni kościół razem z organami, ołtarzem, amboną, chrzcielnicą, dwiema dzwonnicami, dzwonami i księgami. Rodzina von Massow, właściciele Miastka, ufundowała świątynię od podstaw, a jej wyposażenie z epoki obejmowało Kanzelaltar.

• Budowa: lata 1730-1733, piąty kościół w tym miejscu (tablica w kruchcie, oprac. Piotr Zieliński).
• Fundatorzy: rodzina von Massow.
• Poświęcenie: 1733, jako ewangelicka Stadtkirche, czyli kościół miejski.
• Styl: późny barok, potwierdzony w katalogu Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej.
• Ochrona: wpis do rejestru zabytków pod nr A-1604 z 14.08.1996.
• Późniejsze wyposażenie: w 1876 r. dwunastogłosowe organy firmy B. Grüneberga ze Szczecina.

1922: przebudowa i odnowienie

W 1922 r. Kanzelaltar w Miastku przerobiono i odnowiono. Tak podaje opis kościoła z dawnej strony parafii (zrzut z 2022 r.). Działo się to jeszcze w okresie ewangelickim, gdy wieża miała płaskie zwieńczenie bez zegara, czyli między 1917 a 1927 r. Źródło nie opisuje zakresu przeróbki, dlatego nie zgaduję, co dokładnie zmieniono.

Po 1972: koniec późnobarokowego ołtarza

Późnobarokowy ołtarz przestał istnieć po 1972 r., czyli już w czasach parafii katolickiej. Ta informacja również pochodzi z dawnej strony parafii. Źródło nie podaje dokładnej daty ani przyczyny. Wiadomo tylko, że od tego momentu do remontu z 1998 r. prezbiterium wyglądało inaczej niż w czasach Stadtkirche.

Czego źródła nie mówią?

Przy dawnych kościołach ewangelickich granica między wiedzą a domysłem bywa cienka. Oto pytania, na które dostępne źródła nie odpowiadają:

• Kto był autorem Kanzelaltaru i w którym roku dokładnie powstał.
• Jak wyglądał ołtarz i jaki miał program ikonograficzny.
• Dlaczego i kiedy dokładnie po 1972 r. go usunięto.
• Czy organy Grüneberga z 1876 r. przetrwały do dziś.

Przed wejściem do nawy polecam przeczytać tablicę „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych” w kruchcie. Ułatwia ona zrozumienie kolejnych etapów wnętrza.

Gdzie dziś zobaczyć ślad baldachimu ambonowego?

Ślad baldachimu ambonowego, według opisu z dawnej strony parafii (zrzut z 2022 r.), to pozostałość barokowego daszka ze skrzydłami, którą w 1998 r. umieszczono w nastawie prezbiterium. Prace w kościele trwały także po ostatnim zrzucie archiwum. Obecny wygląd nastawy sprawdzisz więc na miejscu i na oficjalnej stronie parafii parafiamiastko.com.pl.

Czym był baldachim nad amboną?

Baldachim ambonowy (niem. Schalldeckel, dosłownie „pokrywa dźwiękowa”) to daszek zawieszony nad koszem ambony. Odbijał głos kaznodziei w stronę wiernych i podkreślał rangę miejsca głoszenia. Nie należy go mylić z innymi baldachimami w kościele:

• Baldachim ambonowy: nad kazalnicą, ma funkcję akustyczną i dekoracyjną.
• Cyborium: baldachim nad ołtarzem, wsparty zwykle na kolumnach.
• Baldachim procesyjny: przenośny, niesiony nad Najświętszym Sakramentem podczas procesji.
• Zwieńczenie nastawy: górna część retabulum, która nie musi mieć żadnej funkcji akustycznej.

Remont 1998 i nowa nastawa w prezbiterium

Kapitalny remont ruszył 27.04.1998. Według dawnej strony parafii przywrócił przybliżony pierwotny wygląd wnętrza. Opis z archiwum mówi o tym tak:

W 1998 r. w nastawie umieszczono pozostałość barokowego baldachimu ambonowego ze skrzydłami (parafraza opisu). - dawna strona parafii w Miastku, opis kościoła parafialnego, zrzut z 09.2022

1. Od 27.04.1998 trwa kapitalny remont, a wnętrze odzyskuje przybliżony wygląd pierwotny.
2. W prezbiterium staje nowa nastawa z pozostałością baldachimu.
3. Zakrystia zostaje urządzona w skarpie przykościelnej.
4. W latach 2001-2003 powstają boczne ołtarze z marmuru i granitowe schody na chór, a kamienny mur wokół kościoła zostaje odnowiony.

Gdzie w kościele w Miastku jest baldachim ambonowy?

Baldachim ambonowy, a ściślej jego pozostałość, znajduje się w nastawie prezbiterium, czyli w konstrukcji za ołtarzem głównym. Tak wynikało z opisu z 2022 r. Szukaj go w górnej części nastawy. Na dawnej stronie parafii w 2020 r. ukazał się też wpis o pracach konserwatorskich i restauratorskich ambony i chrzcielnicy. Jego treść nie zachowała się w archiwum.

1. Godziny Mszy sprawdź na oficjalnej stronie parafii albo w katalogu diecezji i przyjdź poza nabożeństwem.
2. Zacznij od tablicy historii w kruchcie.
3. Nastawę oglądaj z nawy, bez wchodzenia na stopnie prezbiterium.
4. Zdjęcia rób bez lampy błyskowej i nie fotografuj osób, które się modlą.

Jak katolicka liturgia ustawia ołtarz i ambonę?

W liturgii katolickiej ołtarz i ambona to dwa odrębne miejsca. Ołtarz jest znakiem Chrystusa i stołem Pańskim (KKK 1182), a ambona miejscem głoszenia słowa Bożego (KKK 1184). Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego zaleca ołtarz odsunięty od ściany i stałą ambonę, dlatego przejęte kościoły luterańskie często przebudowywano.

Ołtarz Nowego Przymierza jest Krzyżem Pana, a zarazem stołem Pańskim, do którego zaproszony jest Lud Boży (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1182, 1992

Sobór Watykański II i odnowa przestrzeni liturgicznej

Konstytucja o liturgii Sacrosanctum Concilium z 1963 r. w nr 51 poleca szerzej otworzyć wiernym skarby Pisma Świętego w liturgii, a w nr 122-128 omawia sztukę sakralną i wyposażenie kościołów. Z tej odnowy wyrosły przepisy o układzie prezbiterium:

• Sacrosanctum Concilium nr 51 (1963): obfitsze czytanie Pisma Świętego w liturgii.
• Sacrosanctum Concilium nr 122-128 (1963): zasady sztuki sakralnej i wyposażenia świątyń.
• Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego nr 299: ołtarz oddalony od ściany, tak by można go obejść.
• Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego nr 309: stała ambona jako godne miejsce głoszenia słowa.
• KKK 1184 (1992): godność słowa Bożego wymaga w kościele odpowiedniego miejsca do jego głoszenia.

Dlaczego katolicy oddzielają ambonę od ołtarza?

Katolicy oddzielają ambonę od ołtarza, ponieważ Msza ma dwie części: liturgię słowa i liturgię eucharystyczną. Każda z nich ma swoje miejsce, ambonę i ołtarz, zgodnie z KKK 1182-1184. Ołtarz ambonowy, w którym kazalnica stoi nad mensą, nie pasował do tej logiki.

Gdzie w kościele katolickim jest ambona?

Ambona w kościele katolickim stoi zwykle w prezbiterium albo na jego granicy, z boku ołtarza, nie nad nim. Jest stała, widoczna i przeznaczona wyłącznie do głoszenia słowa: czytań, psalmu, Ewangelii, homilii i modlitwy powszechnej.

Kanzelaltar a ołtarz katolicki: porównanie

Kanzelaltar i ołtarz katolicki różnią się przede wszystkim relacją ambony do mensy. W ołtarzu ambonowym obie leżą w jednej pionowej osi. W układzie katolickim po Soborze Watykańskim II (Sacrosanctum Concilium, 1963) są to dwa odrębne, stałe miejsca. Tabela zestawia najważniejsze różnice.

Cecha	Kanzelaltar (luterański)	Ołtarz katolicki po Soborze Watykańskim II
Położenie ambony	W nastawie, nad mensą	Osobno, z boku prezbiterium
Podstawa teologiczna	Wyznanie augsburskie, art. 7 (1530)	KKK 1182-1184 (1992), Sacrosanctum Concilium (1963)
Ołtarz	Przy ścianie, złączony z nastawą	Zalecany wolnostojący (OWMR 299)
Okres rozkwitu	XVII-XVIII w.	Od lat 60. XX w.
Akustyka	Baldachim ambonowy nad koszem	Dziś zwykle nagłośnienie
Przykład z Miastka	Stadtkirche 1733-1945	Kościół NMP Wspomożenia Wiernych od 1945

Czym różnią się oba układy w praktyce?

W praktyce różnicę widać w ruchu i w spojrzeniu wiernych:

• W Kanzelaltarze pastor wchodził na ambonę od tyłu i przemawiał znad ołtarza.
• W kościele katolickim lektor i kapłan przechodzą do ambony obok ołtarza.
• Uwaga wiernych w układzie luterańskim skupia się na jednej osi, w katolickim krąży między dwoma miejscami.
• Nastawa katolicka częściej mieści obraz patrona lub tabernakulum niż kazalnicę.

Co ta różnica oznaczała dla Miastka po 1945 r.?

Po 1945 r. oznaczała stopniową przebudowę prezbiterium. Według dawnej strony parafii 20.12.1945 kościół ewangelicki przekazano katolikom, a 23.12.1945 poświęcono go pod wezwaniem NMP Wspomożenia Wiernych. Kanzelaltar przetrwał jeszcze ponad ćwierć wieku, do czasu po 1972 r.

• Wiosną 1946 r. w kościele pojawia się obraz patronki, poświęcony 24.05.1946.
• W 1959 r. wnętrze dostaje polichromię.
• Po 1972 r. późnobarokowy ołtarz przestaje istnieć.
• W 1998 r. ślad ołtarza, czyli baldachim, wraca do nowej nastawy.

Co jeszcze zobaczyć w prezbiterium i wnętrzu?

W prezbiterium i wnętrzu kościoła w Miastku, wpisanego do rejestru zabytków pod nr A-1604, zobaczysz boczne ołtarze z marmuru z lat 2001-2003 i obraz NMP Wspomożenia Wiernych pędzla Leonarda Drapiewskiego z 1946 r. Są tam też polichromia z 1959 r., witraże z 1983 r. oraz kasetonowy strop z kolumnami empor, czyli ślad luterańskiego układu.

Kiedy konsekrowano kościół w Miastku?

Kościół w Miastku konsekrował 24.05.2000 bp Marian Gołębiewski, w roku Wielkiego Jubileuszu. Potwierdza to katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Data nie jest przypadkowa: 24 maja to święto NMP Wspomożenia Wiernych i dzień odpustu parafialnego w Miastku. Tego samego dnia w 1946 r. poświęcono obraz patronki.

Co zobaczyć w kościele w Miastku poza nastawą?

Wyposażenie z czasów parafii katolickiej układa się w czytelną chronologię. Dawna strona parafii podaje takie pozycje:

• Obraz NMP Wspomożenia Wiernych, namalowany przez Leonarda Drapiewskiego z Poznania, poświęcony 24.05.1946.
• Obraz św. Judy Tadeusza z 1947 r.
• Polichromia z lata 1959 r. i witraże z listopada 1983 r., które opisuję w tekście polichromia i witraże z lat 1959-1983.
• Obraz MB Nieustającej Pomocy, poświęcony 08.09.1976.
• Obraz „Jezu, ufam Tobie” Adolfa Hyły z Krakowa, poświęcony 20.12.1979.
• Boczne ołtarze z marmuru z lat 2001-2003.
• Tablice: proboszczów, 100-lecia parafii (1917-2017), Jana Pawła II i organisty Józefa Wardaka (1965-2008).

Strop i empory: ślad luterańskiego układu

Strop i empory to najlepiej zachowany ślad dawnego kościoła kaznodziejskiego. Drewniany kasetonowy strop i kolumny empor pokazują, dla kogo w 1733 r. projektowano ołtarz ambonowy: dla ludzi, którzy siedzieli także na galeriach. Przed wyjściem obejrzyj kilka rzeczy:

• Empory na kolumnach, z których widać całą oś prezbiterium.
• Kasetonowy strop, który zamyka wnętrze nad nawą.
• Chór z granitowymi schodami z lat 2001-2003.
• Z zewnątrz wieża z zegarem i miedzianym hełmem z 1927 r.
• Za kościołem figura Chrystusa Króla za kościołem, stojąca na cokole dawnego pomnika Bismarcka.

Najczęściej zadawane pytania

Czy w kościołach katolickich spotyka się ołtarze ambonowe?

Rzadko, i zwykle jako dziedzictwo dawnych świątyń ewangelickich przejętych po 1945 r., zwłaszcza na Pomorzu, Warmii i Śląsku. Część z nich zachowano jako zabytek, inne przebudowano, by dostosować prezbiterium do liturgii katolickiej. Miastko należy do tej drugiej grupy, bo z dawnego ołtarza został tylko baldachim w nastawie.

Czym różni się nastawa od mensy?

Mensa to płyta ołtarza, na której sprawuje się Eucharystię. Nastawa, czyli retabulum, to dekoracyjna konstrukcja za mensą lub nad nią, z obrazami, rzeźbami albo, w przypadku Kanzelaltaru, z kazalnicą. Mensa jest więc stołem, a nastawa jego architektonicznym tłem.

Czy kościół w Miastku jest zabytkiem?

Tak. Późnobarokowy kościół z lat 1730-1733 jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1604 z 14.08.1996, co potwierdza katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej. Wykazy zabytków rejestrowych publikuje Narodowy Instytut Dziedzictwa. Kościół działa jednocześnie jako czynna świątynia parafialna.

Jak zwiedzać prezbiterium w czynnym kościele?

Prezbiterium to przestrzeń liturgiczna, więc najlepiej oglądać je z nawy, poza Mszą i bez wchodzenia na stopnie ołtarza. Zdjęcia rób bez lampy błyskowej i nie w czasie modlitwy innych osób. Aktualne godziny nabożeństw podaje oficjalna strona parafii i katalog diecezji, więc sprawdź je przed przyjazdem.

Czy organy z 1876 r. zachowały się razem z dawnym ołtarzem?

Źródła podają, że w 1876 r. kościół otrzymał dwunastogłosowe organy firmy B. Grüneberga ze Szczecina. Nie ma jednak potwierdzonych informacji, czy instrument przetrwał do dziś. Dlatego ten przewodnik o tym nie przesądza.

Czy w Miastku był ołtarz z amboną i organami?

Brak potwierdzonych informacji o takim ołtarzu. Źródła mówią wyłącznie o Kanzelaltarze, czyli ołtarzu z amboną. Wariantu z organami nad kazalnicą, zwanego Kanzelorgelaltar, żaden opis kościoła w Miastku nie wymienia.

Kto ufundował kościół w Miastku?

Kościół ufundowała rodzina von Massow, ówcześni właściciele Miastka. Budowa trwała w latach 1730-1733, a świątynię poświęcono w 1733 r. jako ewangelicką Stadtkirche. Tak podają tablica w kruchcie i dawna strona parafii.

Źródła i literatura

1. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, katalog parafii: Miastko, NMP Wspomożenia Wiernych, stan na październik 2026.
2. Tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych”, oprac. Piotr Zieliński, zdjęcie w Wikimedia Commons.
3. Dawna strona parafii w Miastku (parafiamiastko.pl), opis kościoła parafialnego i kalendarium, wersje archiwalne w Internet Archive z 10.2020 i 09.2022.
4. Wyznanie augsburskie (Confessio Augustana), art. 7 „O Kościele”, 1530.
5. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1182-1184, 1992 (wydanie polskie: Pallottinum).
6. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, nr 51 i 122-128, 1963.
7. Ogólne wprowadzenie do Mszału Rzymskiego, nr 299 i 309.
8. Miastko, Wikipedia, wolna encyklopedia.
9. Miastko, DEWIKI.
10. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.