Wizytacja kard. Augusta Hlonda w Miastku w 1947 r.

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 9.11.2026

Spis treści

Wizytacja prymasa w Miastku 29 października 1947 r.: zapis w kalendarium parafii

Wizytacja kard. Augusta Hlonda w Miastku to wydarzenie z 29 października 1947 r., które odnotowuje kalendarium parafii NMP Wspomożenia Wiernych na jej archiwalnej stronie (zrzut z września 2022 r.). Prymas Polski przyjechał niespełna dwa lata po tym, jak 23 grudnia 1945 r. dawną ewangelicką Stadtkirche poświęcono dla katolików. Przebiegu wizyty kalendarium nie opisuje.

Dla mnie ta jedna linijka w kalendarium jest ciekawsza niż niejeden opisany szczegół. W Miastku żyło wtedy pokolenie, które dopiero zaczynało poznawać miasto. Kościół był dla nich nowy, a parafia działała od dwóch lat. W takim miejscu wizyta prymasa Polski musiała mieć swoją wagę. Jaką dokładnie, tego nie wiem i nie będę zgadywać.

Co dokładnie mówi źródło, a czego nie podaje?

Źródło podaje tylko datę i osobę: 29.10.1947 r. oraz Prymasa kard. Augusta Hlonda. Nie podaje programu dnia, treści kazania, nazwisk osób witających gościa ani liczby wiernych. Zapis pochodzi z kalendarium spisanego przez parafię na podstawie kronik proboszczów.

Ustalmy więc, co z tego zapisu wynika, a co byłoby już dopowiadaniem:

• Data - 29 października 1947 r., według kalendarium na archiwalnej stronie parafii (zrzut 2022-09).
• Osoba - prymas Polski kard. August Hlond, wówczas arcybiskup gnieźnieński i warszawski.
• Słowo użyte w źródle - „wizytacja”; kalendarium nie wyjaśnia, w jakim sensie prawnym.
• Proboszcz - ks. Jan Karnicki, który prowadził parafię w latach 1945-1962 (katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej, 2026).
• Brak w źródle - opisu liturgii, przemówień, fotografii i informacji o trasie podróży prymasa.

Miejsce wizyty w osi czasu: od 23 grudnia 1945 r. do 29 października 1947 r.

Wizytę najlepiej widać na tle dat, które kalendarium podaje wokół niej. Kalendarium przedstawia zwykłą kolejność urządzania nowej parafii w poewangelickim budynku, w którą wpisuje się też przyjazd prymasa.

Data	Wydarzenie	Źródło
31.08.1945	Parafię obejmuje ks. Jan Karnicki, pierwszy polski duszpasterz	Archiwalna strona parafii; katalog DK
20.12.1945	Oficjalne przekazanie kościoła ewangelickiego katolikom	Archiwalna strona parafii
23.12.1945	Poświęcenie kościoła i nadanie tytułu NMP Wspomożenia Wiernych (IV niedziela Adwentu)	Katalog DK; archiwalna strona parafii
24.05.1946	Poświęcenie obrazu NMP Wspomożenia Wiernych pędzla Leonarda Drapiewskiego z Poznania	Archiwalna strona parafii
1947	Obraz św. Judy Tadeusza w kościele	Archiwalna strona parafii
29.10.1947	Wizytacja Prymasa kard. Augusta Hlonda	Archiwalna strona parafii

Budynek, do którego przyjechał prymas, był wtedy kościołem katolickim od niespełna dwóch lat. Przez wcześniejsze 212 lat służył ewangelikom, o czym piszę w tekście o Stadtkirche w Miastku 1733-1945.

Kim był kardynał August Hlond?

August Hlond (1881-1948) był salezjaninem, pierwszym biskupem katowickim, a od 1926 r. arcybiskupem gnieźnieńskim i poznańskim oraz prymasem Polski. Kardynałem został w 1927 r., od 1946 r. kierował archidiecezjami gnieźnieńską i warszawską. Założył Towarzystwo Chrystusowe dla Wychodźców. Zmarł 22 października 1948 r. w Warszawie (Encyklopedia PWN, hasło „Hlond August”).

Najważniejsze daty życiorysu: od Brzęczkowic do Warszawy

Życiorys prymasa obejmuje Górny Śląsk, Włochy, Wiedeń i Wielkopolskę. Poniżej zebrałam daty, które powtarzają się w encyklopedycznych biogramach:

1. 5 lipca 1881 r. - urodziny w Brzęczkowicach na Górnym Śląsku (dziś dzielnica Mysłowic).
2. Młodość we Włoszech - jako chłopiec wyjeżdża do szkoły salezjańskiej i wstępuje do Towarzystwa Salezjańskiego, zgromadzenia założonego przez św. Jana Bosko.
3. 1922 r. - administrator apostolski dla polskiej części Górnego Śląska.
4. 1925 r. - pierwszy biskup nowo utworzonej diecezji katowickiej.
5. 1926 r. - arcybiskup gnieźnieński i poznański, a tym samym prymas Polski.
6. 1927 r. - nominacja kardynalska.
7. 1932 r. - założenie Towarzystwa Chrystusowego dla Wychodźców, zgromadzenia do posługi wśród Polaków za granicą.
8. 1946 r. - arcybiskup gnieźnieński i warszawski; w tej roli przyjeżdża w 1947 r. do Miastka.

Salezjanin i Maryja Wspomożycielka: co łączy prymasa z patronką kościoła w Miastku?

Łączy ich duchowość salezjańska. Św. Jan Bosko szerzył kult Maryi Wspomożycielki Wiernych, a August Hlond wyrósł w jego zgromadzeniu. Aktualna strona parafii, opisując patronkę, wymienia kard. Hlonda obok św. Jana Bosko i kard. Wyszyńskiego wśród czcicieli tego tytułu.

Kusi, żeby dopisać tu prostą historię „prymas wybrał patronkę dla Miastka”. Źródła mówią co innego:

• Tytuł kościoła nadano 23 grudnia 1945 r., prawie dwa lata przed wizytą prymasa.
• Powód nadania według kroniki ks. Karnickiego (1946) to pamiątka encykliki Piusa XII Summi Pontificatus.
• Data encykliki - kronika zapisuje „20.X.1935”, ale dokument Piusa XII nosi datę 20 października 1939 r.
• Wspomożenie Wiernych to wezwanie z Litanii Loretańskiej, a jego święto 24 maja ustanowił Pius VII w 1816 r. (strona parafii, dział o patronie).
• Odpust w Miastku przypada 24 maja (katalog DK, 2026).

Wspólny wątek istnieje, ale zbieżność tytułu z biografią gościa nie dowodzi związku przyczynowego.

Kto był prymasem Polski w czasie II wojny światowej?

Prymasem Polski przez całą II wojnę światową był kard. August Hlond. We wrześniu 1939 r. opuścił kraj, przebywał w Rzymie, a później we Francji, gdzie w 1944 r. zatrzymali go Niemcy. Do Polski wrócił w 1945 r. i od razu zajął się organizacją Kościoła na Ziemiach Zachodnich i Północnych (Encyklopedia PWN).

Wyjazd z kraju we wrześniu 1939 r. i internowanie w 1944 r.

Wojenne lata prymasa można opisać w kilku krokach:

1. Wrzesień 1939 r. - prymas wyjeżdża z Polski przez Rumunię i dociera do Rzymu, gdzie relacjonuje Stolicy Apostolskiej sytuację w okupowanym kraju.
2. Pobyt we Francji - przenosi się do Francji i przebywa tam przez kolejne lata wojny.
3. 1944 r. - zatrzymanie przez Niemców i internowanie, najpierw we Francji, potem w Niemczech.
4. Wiosna 1945 r. - uwolnienie po wkroczeniu wojsk alianckich.

Decyzja o wyjeździe z kraju w 1939 r. do dziś bywa różnie oceniana. Nie zamierzam jej tu oceniać. Kto chce poznać argumenty, znajdzie je w biografiach naukowych i opracowaniach historyków Kościoła.

Kiedy kard. Hlond wrócił do kraju?

Kard. Hlond wrócił do Polski w lipcu 1945 r. Przywiózł szczególne uprawnienia od Stolicy Apostolskiej, które pozwoliły mu urządzić struktury kościelne na terenach przyłączonych do Polski. Dwa lata później, jesienią 1947 r., był już w Miastku.

Czym jest wizytacja biskupia i czym różni się od zwykłych odwiedzin?

Wizytacja biskupia to przewidziana w prawie kościelnym kontrola i umocnienie życia parafii przez biskupa. Ma ona stały rytm, określony zakres i skutki w dokumentach parafii. Kodeks Prawa Kanonicznego z 1983 r. (kan. 396-398) zobowiązuje biskupa diecezjalnego, by w ciągu pięciu lat objął wizytacją całą diecezję. Zwykłe odwiedziny nie mają takiego formalnego charakteru.

Wizytacja w Kodeksie Prawa Kanonicznego (kan. 396-398)

Parafraza: biskup ma co roku wizytować diecezję w całości lub w części, tak aby przynajmniej co pięć lat objąć nią całą diecezję, osobiście lub przez wyznaczonego zastępcę. - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 396 §1, 1983

Kodeks opisuje, kogo i co obejmuje wizytacja:

• Osoby - duchownych i wiernych, z którymi biskup się spotyka (kan. 397 §1).
• Instytucje katolickie - działające na terenie parafii (kan. 397 §1).
• Rzeczy i miejsca święte - kościół, wyposażenie, księgi parafialne (kan. 397 §1).
• Sposób przeprowadzenia - z należytą starannością i tak, by nie obciążać nikogo zbędnymi kosztami (kan. 398).
• Częstotliwość - cała diecezja przynajmniej raz na pięć lat (kan. 396 §1).

Jedno zastrzeżenie. Obecny kodeks pochodzi z 1983 r. W 1947 r. obowiązywał Kodeks z 1917 r. Przepisy z 1983 r. przytaczam więc tylko po to, żeby wyjaśnić samo pojęcie, a nie jako podstawę prawną wizyty w Miastku.

Czy odwiedziny prymasa w 1947 r. były wizytacją kanoniczną?

Tego nie wiadomo. Kalendarium używa słowa „wizytacja”, ale nie mówi, czy chodziło o wizytację kanoniczną w rozumieniu prawa. Prymas nie był biskupem diecezjalnym tego terenu, dlatego bezpieczniej mówić o wizycie lub odwiedzinach odnotowanych w kalendarium.

Cecha	Wizytacja kanoniczna (KPK 1983)	Odwiedziny prymasa w Miastku 1947
Kto przeprowadza	Biskup diecezjalny lub jego zastępca	Prymas Polski, arcybiskup gnieźnieński i warszawski
Rytm	Cała diecezja co najmniej raz na pięć lat	Jednorazowe wydarzenie zapisane pod 29.10.1947
Zakres	Osoby, instytucje, miejsca i rzeczy święte	Źródło nie opisuje
Ślad w dokumentach	Zwykle protokół wizytacyjny	Wpis w kalendarium parafii

Ciekawostka z historii samego miejsca: najstarszą znaną wizytacją kościoła w Miastku jest ta z 1590 r. Odnotowano wtedy, że świątynia grozi zawaleniem. Ten wątek opisuję w tekście o tym, jak pożary Miastka i kolejne kościoły zmieniały to miejsce.

Jak wyglądała parafia w Miastku w 1947 r.?

W 1947 r. parafia w Miastku była młodą polską wspólnotą w ocalałym poewangelickim kościele. Centrum miasta spłonęło w 1945 r., ale kościół przetrwał. Proboszczem był ks. Jan Karnicki, który objął parafię 31 sierpnia 1945 r. W latach 1946-1947 do kościoła trafiły pierwsze nowe obrazy (archiwalna strona parafii, zrzut 2022-09).

Ks. Jan Karnicki i pierwsze dwa lata polskiej parafii

Ks. Jan Karnicki był pierwszym polskim proboszczem w Miastku i prowadził parafię w latach 1945-1962 (katalog DK, 2026). Wcześniej, od 1917 r., działała tu niemiecka kuracja katolicka z kaplicą przy dzisiejszej ul. Mickiewicza 3. Najważniejsze kroki pierwszych miesięcy według kalendarium:

1. 31 sierpnia 1945 r. - ks. Karnicki obejmuje parafię.
2. Jesień 1945 r. - pastor przekazuje klucze do kościoła.
3. 20 grudnia 1945 r. - oficjalne przekazanie świątyni katolikom.
4. 23 grudnia 1945 r. - poświęcenie kościoła i nadanie tytułu NMP Wspomożenia Wiernych.
5. 1946-1947 - urządzanie wnętrza i budowanie wspólnoty przybyłych mieszkańców.

Pełną listę następców ks. Karnickiego zebrałam w zestawieniu proboszczowie parafii w Miastku.

Obrazy z lat 1946-1947: NMP Wspomożenia Wiernych i św. Juda Tadeusz

Prymas, przyjeżdżając jesienią 1947 r., zastał w kościele dwa nowe obrazy:

• Obraz NMP Wspomożenia Wiernych - dzieło Leonarda Drapiewskiego z Poznania, poświęcone 24 maja 1946 r., w pierwsze polskie święto patronalne parafii.
• Obraz św. Judy Tadeusza - umieszczony w kościele w 1947 r.
• Dawne wyposażenie ewangelickie - z ołtarzem połączonym z amboną (Kanzelaltar), który według kalendarium przestał istnieć dopiero po 1972 r.
• Polichromia - jeszcze jej nie było; powstała latem 1959 r.

Późniejsze zmiany we wnętrzu, aż po konsekrację w 2000 r., opisuję w przewodniku po kościele: kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku.

Prymas Hlond a Kościół na Ziemiach Zachodnich i Północnych po 1945 r.

Po powrocie w 1945 r. prymas otrzymał od Stolicy Apostolskiej uprawnienia do organizacji Kościoła na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Na tej podstawie ustanowił tam nowe administracje kościelne i polskich zarządców.

• Uprawnienia papieskie - nadane przez Piusa XII w 1945 r., dotyczyły terenów po dawnych diecezjach niemieckich.
• Administracje apostolskie - ustanowione latem 1945 r. dla ziem przyłączonych do Polski.
• Parafie poewangelickie - na Pomorzu wiele świątyń, jak ta w Miastku, przeszło wtedy w ręce katolików.
• Przynależność Miastka - do której jednostki kościelnej należała parafia w 1947 r., tego dostępne mi źródła nie podają, więc tego nie przesądzam.

Gdzie i kiedy zmarł August Hlond?

August Hlond zmarł 22 października 1948 r. w Warszawie, niespełna rok po wizycie w Miastku, w wieku 67 lat. Spoczywa w archikatedrze warszawskiej św. Jana Chrzciciela. Następcą na urzędzie prymasa został bp Stefan Wyszyński. Daty potwierdza Encyklopedia PWN, hasło „Hlond August”.

Na jakim etapie jest proces beatyfikacyjny Augusta Hlonda?

Proces beatyfikacyjny kard. Hlonda rozpoczął się w 1992 r. W 2018 r. papież Franciszek zatwierdził dekret o heroiczności jego cnót, a postulacja nazywa go Czcigodnym Sługą Bożym. Aktualny etap sprawy najlepiej sprawdzić u chrystusowców:

• Towarzystwo Chrystusowe - założone przez Hlonda zgromadzenie publikuje informacje o jego sprawie na chrystusowcy.pl.
• Tytuł - „Sługa Boży”, a po dekrecie o cnotach „Czcigodny Sługa Boży”; to jeszcze nie beatyfikacja.
• Kolejny krok - do beatyfikacji potrzebne jest zatwierdzenie cudu przypisanego wstawiennictwu kandydata.
• Grób - w archikatedrze warszawskiej, gdzie modlą się również pielgrzymi.

Słowa o zwycięstwie przez Maryję i spory wokół postaci prymasa

Kard. Hlondowi przypisuje się słowa wypowiedziane przed śmiercią, w których zwycięstwo, jeśli przyjdzie, będzie zwycięstwem przez Najświętszą Maryję Pannę. Biografowie przekazują je w różnych wersjach. Traktuję je jako przekaz z ostatnich dni życia prymasa, a nie jako przepowiednię.

Parafraza przekazu: prymas na łożu śmierci zachęcał, by nie tracić nadziei, bo zwycięstwo, gdy przyjdzie, będzie zwycięstwem Najświętszej Maryi Panny. - słowa przypisywane kard. Augustowi Hlondowi, październik 1948, w przekazie biografów

Uczciwy portret wymaga też wspomnienia o sporach. Historycy dyskutują m.in. o:

• liście pasterskim z 1936 r. - zawierał fragmenty o Żydach, które wielu badaczy uważa za krzywdzące;
• wypowiedzi po pogromie kieleckim z lipca 1946 r. - jej sens i ocena są przedmiotem opracowań historycznych;
• wyjeździe z Polski we wrześniu 1939 r. - opisanym wyżej, ocenianym różnie;
• decyzjach z 1945 r. - dotyczących zarządu kościelnego na ziemiach przyłączonych do Polski.

Każdą z tych spraw lepiej poznawać z naukowych biografii niż ze streszczeń.

Gdzie szukać źródeł o wizytacji z 1947 r.?

Źródeł o wizycie z 1947 r. najlepiej szukać w kronikach parafii, przede wszystkim spisanych za ks. Jana Karnickiego. Ich streszczenie zachowało się w archiwalnym kalendarium na dawnej stronie parafii (Wayback Machine, zrzuty 2013-2022). Bieżące dane parafii publikują oficjalna strona parafiamiastko.com.pl i katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej.

Kroniki ks. Karnickiego i archiwalna strona parafii

Dawna strona parafii miała dział „Kroniki”, podzielony według kadencji proboszczów: Karnicki, Wujda, Król, Witucki, Musiał, Strzelecki, Turkiel. To z niego, a ściślej z kalendarium, pochodzi data 29.10.1947. Szerzej o tym, co przetrwało w tych zapisach, piszę w artykule kroniki parafii w Miastku.

• Kalendarium parafii - archiwalna strona w Wayback Machine, ostatni zrzut 25.09.2022.
• Kroniki ks. Karnickiego - dawny dział „Kroniki”, w archiwum dostępny we fragmentach.
• Tablica w kruchcie - „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych”, oprac. Piotr Zieliński, zdjęcie w Wikimedia Commons.
• Katalog diecezji - lista proboszczów oraz daty poświęcenia i konsekracji.

Jak samodzielnie sprawdzić zapis w źródłach?

Wystarczą trzy kroki, a czwarty pozostaje dla badaczy:

1. Otwórz archiwalną stronę parafii w Wayback Machine i znajdź dział historii lub kalendarium.
2. Porównaj daty z katalogiem Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej (proboszczowie, poświęcenie 1945, konsekracja 2000).
3. Zapytaj w kancelarii parafii przy ul. Bolesława Chrobrego 9, czy kronika z lat 40. jest udostępniana.
4. Szukaj szerzej - w archiwach diecezjalnych i katolickiej prasie z jesieni 1947 r. mogą być ślady podróży prymasa.

Jeśli w rodzinnym albumie masz zdjęcie z 1947 r. albo pamiętasz opowieść dziadków o przyjeździe prymasa, porównaj ją z kroniką. Takie konfrontacje często prostują daty albo dodają do historii nowe szczegóły.

Najczęściej zadawane pytania

Jak zginął kardynał Hlond?

Kard. August Hlond nie zginął w wyniku przemocy. Zmarł 22 października 1948 r. w Warszawie po krótkiej chorobie, w wieku 67 lat. Szczegóły choroby podają biografie prymasa, do których warto sięgnąć.

Czy kard. Hlond poświęcił kościół w Miastku?

Nie. Kościół poświęcono dla katolików 23 grudnia 1945 r., a konsekracji dokonał bp Marian Gołębiewski 24 maja 2000 r. (katalog DK). Prymas przyjechał w 1947 r., gdy kościół był już poświęcony.

Czy kard. Hlond nadał kościołowi w Miastku tytuł NMP Wspomożenia Wiernych?

Nie ma na to dowodów. Według kroniki ks. Jana Karnickiego tytuł nadano w 1945 r. na pamiątkę encykliki Piusa XII Summi Pontificatus. Salezjański rodowód Hlonda pasuje do tego wezwania, ale źródła nie przypisują mu tej decyzji.

Czy Hlond odwiedził w 1947 r. inne parafie na Pomorzu?

Kalendarium parafii w Miastku dotyczy tylko tej parafii i nie opisuje trasy prymasa. Możliwą szerszą podróż trzeba sprawdzać w biografiach oraz archiwach diecezjalnych. Bez takiego źródła lepiej nie łączyć wizyty w Miastku z innymi miejscowościami.

Czy zachowały się zdjęcia z wizyty prymasa w Miastku?

W dostępnych publicznie materiałach parafii nie ma opisanych fotografii z 29 października 1947 r. Jeśli istnieją, mogą być w kronice parafialnej albo w zbiorach rodzinnych mieszkańców. O dostęp do kroniki trzeba zapytać w kancelarii parafii.

Kto został prymasem Polski po śmierci Augusta Hlonda?

Następcą kard. Hlonda został bp Stefan Wyszyński, mianowany arcybiskupem gnieźnieńskim i warszawskim pod koniec 1948 r. Strona parafii w Miastku wymienia obu prymasów wśród czcicieli Maryi Wspomożycielki Wiernych.

Kiedy jest odpust w parafii NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku?

Odpust w Miastku przypada 24 maja, w święto NMP Wspomożenia Wiernych, a w filialnym Świeszynie 13 maja (katalog DK, 2026). Godziny nabożeństw w tym dniu sprawdzisz na oficjalnej stronie parafii przed przyjazdem.

Źródła i literatura

1. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska: katalog parafii, Miastko NMP Wspomożenia Wiernych (stan: październik 2026).
2. Archiwalna strona parafii NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku, kalendarium i kroniki (Wayback Machine, zrzut z września 2022 r.).
3. Oficjalna strona parafii NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku, działy o patronie i kościele (2026).
4. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 396-398, przekład polski, Pallottinum, 1983.
5. Encyklopedia PWN, hasło „Hlond August” (2026).
6. Pius XII, encyklika „Summi Pontificatus”, 20 października 1939.
7. Towarzystwo Chrystusowe dla Polonii Zagranicznej: materiały o założycielu kard. Auguście Hlondzie (2026).
8. Tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych”, oprac. Piotr Zieliński, Wikimedia Commons.
9. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.