Kościół w Miastku w rejestrze zabytków - wpis A-1604

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 6.11.2026

Spis treści

Kościół w Miastku w rejestrze zabytków w skrócie

Kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku jest wpisany do rejestru zabytków nieruchomych pod numerem A-1604 z 14.08.1996 r. (katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej, 2026). To późnobarokowa świątynia z lat 1730-1733, ufundowana przez rodzinę von Massow. Wpis oznacza, że prace konserwatorskie, restauratorskie i budowlane przy kościele wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków.

Od lat opisuję dawne kościoły ewangelickie Pomorza Środkowego, które po 1945 roku przejęły parafie katolickie. Miastko wyróżnia się na tej liście tym, że przez 212 lat budynek służył ewangelikom jako Stadtkirche, a dziś jest jednym z najlepiej udokumentowanych zabytków powiatu bytowskiego. Szerzej o całej budowli piszę w tekście o tym, jak wyglądają historia i wnętrze kościoła w Miastku. Tutaj zajmuję się samym wpisem do rejestru i tym, co z niego wynika.

• Numer wpisu - A-1604, księga A, czyli rejestr zabytków nieruchomych województwa.
• Data wpisu - 14.08.1996 r., według katalogu diecezji i Wikipedii.
• Styl i czas budowy - późny barok, lata 1730-1733, fundacja rodziny von Massow.
• Położenie - ul. Królowej Jadwigi, Śródmieście przy dawnym rynku, powiat bytowski, województwo pomorskie.
• Właściciel i użytkownik - parafia NMP Wspomożenia Wiernych, diecezja koszalińsko-kołobrzeska, dekanat Miastko.

Czym jest wpis A-1604?

Wpis A-1604 to numer, pod którym kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku figuruje w rejestrze zabytków nieruchomych. Decyzja o wpisie nosi datę 14.08.1996 r. Numer potwierdza katalog parafii Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej (stan: październik 2026). Rejestr jest najmocniejszą formą ochrony, jaką polskie prawo przewiduje dla pojedynczego budynku.

Numer, data i rodzaj rejestru

Numer składa się z dwóch części. Litera mówi, w której księdze rejestru znajduje się obiekt, a liczba to kolejna pozycja w tej księdze. W przypadku Miastka mamy więc pozycję 1604 w księdze zabytków nieruchomych. Sam numer niewiele mówi turyście, ale dla urzędu, parafii i wykonawców remontu jest kluczowy, bo od niego zaczyna się każda procedura konserwatorska.

Kto prowadzi rejestr zabytków?

Rejestr zabytków prowadzi wojewódzki konserwator zabytków, osobno dla każdego województwa (art. 8 ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r.). Obiekt trafia do rejestru na podstawie decyzji administracyjnej, wydanej z urzędu albo na wniosek właściciela (art. 9). Zestawienia rejestrów z całego kraju publikuje Narodowy Instytut Dziedzictwa.

Nie wiem, który urząd konserwatorski wydał decyzję w 1996 r., i nie będę tego zgadywać. Dziś kościół leży w województwie pomorskim, więc to tamtejszy konserwator prowadzi jego kartę.

Co oznacza litera A w numerze?

Litera A oznacza księgę rejestru zabytków nieruchomych, czyli budynków, zespołów zabudowy i układów przestrzennych. Pozostałe księgi obejmują inne kategorie:

• Księga A - zabytki nieruchome, np. kościoły, dwory, kamienice, cmentarze i parki.
• Księga B - zabytki ruchome, np. ołtarze, obrazy, rzeźby i organy, wpisywane osobnymi decyzjami.
• Księga C - zabytki archeologiczne, np. grodziska i cmentarzyska.
• Numer w obrębie księgi - kolejna pozycja w województwie, więc identyczny numer może istnieć w innym regionie.

Z tego wynika praktyczny wniosek. Wpis A-1604 dotyczy budynku kościoła. Nie wynika z niego automatycznie, że każdy element wyposażenia ma osobny wpis do księgi B.

Kiedy kościół w Miastku trafił do rejestru zabytków?

Kościół w Miastku wpisano do rejestru zabytków 14.08.1996 r., czyli 263 lata po jego poświęceniu w 1733 r. Wpis przypadł w okresie intensywnych prac przy budynku: między nową dachówką z 1982 r. a miedzianym dachem z lipca i sierpnia 1997 r. Datę podaje katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej.

Rok 1996 na tle remontów: dach z 1982 i 1997

Kiedy patrzę na daty z tablicy historii w kruchcie, rok 1996 przestaje być suchą liczbą. Wpis do rejestru wypada w środku dwudziestoletniego ciągu remontów. Zestawiłam je w tabeli według tablicy i dawnej strony parafii.

Rok	Wydarzenie	Źródło
1982	Nowa dachówka na kościele	Tablica historii w kruchcie
14.08.1996	Wpis do rejestru zabytków pod nr A-1604	Katalog diecezji, Wikipedia
VII-VIII 1997	Nowy dach z blachy miedzianej	Tablica historii w kruchcie
27.04.1998	Początek remontu kapitalnego wnętrza	Dawna strona parafii (2022)
24.05.2000	Konsekracja kościoła przez bp. Mariana Gołębiewskiego	Katalog diecezji
2001-2003	Boczne ołtarze z marmuru, granitowe schody na chór, odnowiony mur	Dawna strona parafii (2022)

Według jakiej ustawy dokonano wpisu w 1996 r.?

W 1996 r. obowiązywała jeszcze ustawa z 15.02.1962 r. o ochronie dóbr kultury, więc wpis powstał na jej gruncie. Obecna ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami weszła w życie w 2003 r., a jej przepisy przejściowe utrzymały wcześniejsze wpisy w rejestrze.

• Ustawa z 1962 r. - posługiwała się pojęciem „dobra kultury” i była podstawą wpisów do 2003 r.
• Ustawa z 2003 r. - Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568, wprowadziła pojęcia „ochrona” i „opieka” nad zabytkiem.
• Ciągłość wpisu - kościół nie musiał być wpisywany ponownie po zmianie przepisów.
• Stan prawny - obowiązujący tekst jednolity ustawy jest dostępny w serwisie ISAP Sejmu RP (sprawdzone: październik 2026).

Dlaczego ten kościół jest zabytkiem?

Kościół w Miastku jest zabytkiem, bo to późnobarokowa świątynia z lat 1730-1733, zbudowana z fundacji rodziny von Massow jako piąty kościół w tym samym miejscu i jedna z niewielu budowli, które przetrwały spalenie centrum miasta w 1945 r. Daty budowy i fundatorów podaje tablica historii w kruchcie, opracowana przez Piotra Zielińskiego.

Późny barok z lat 1730-1733

Kościół zbudowała rodzina von Massow, ówcześni właściciele Miastka. Poświęcono go w 1733 r. jako ewangelicki kościół miejski, Stadtkirche w ówczesnym Rummelsburgu. Tak zaczęło się 212 lat, które opisuję w tekście Stadtkirche w Miastku 1733-1945. Z zewnątrz widać to, co typowe dla protestanckiego baroku Pomorza: jasna, kremowa elewacja, wysokie okna zamknięte łukiem, ciemny dwuspadowy dach. W środku zwracają uwagę drewniany, kasetonowy strop i kolumny empor.

Piąta świątynia w tym samym miejscu

Obecny budynek jest piątym kościołem w tym miejscu. Poprzednie niszczyły pożary i zły stan techniczny. Dawna strona parafii przytaczała ten ciąg wydarzeń:

1. 1590 - wizytacja stwierdza, że kościół grozi zawaleniem; chłopi zwożą kamień, mieszczanie cegłę i wapno.
2. 1628 - spłonęło całe miasto razem z kościołem.
3. 1657 - kolejny wielki pożar Miastka.
4. 26.06.1719 - ogień niszczy kościół z organami, ołtarzem, amboną, chrzcielnicą, dwiema dzwonnicami i księgami.
5. 1730-1733 - budowa obecnej świątyni z fundacji rodziny von Massow.

Pełną opowieść o kolejnych budowlach zebrałam w tekście pięć świątyń Miastka od XV wieku.

Ślady dawnego Kanzelaltaru

Najciekawszym śladem epoki jest dla mnie Kanzelaltar, czyli ołtarz połączony z amboną, typowy dla kościołów luterańskich. Według dawnej strony parafii przerobiono go i odnowiono w 1922 r. Po 1972 r. późnobarokowy ołtarz przestał istnieć. W 1998 r. w nastawie umieszczono pozostałość barokowego baldachimu ambonowego ze skrzydłami. Szczegóły opisuję w tekście Kanzelaltar w Miastku i baldachim w nastawie.

Ile lat ma kościół w Miastku?

Kościół w Miastku ma 293 lata, licząc od poświęcenia w 1733 r. do 2026 r. Budowa trwała trzy lata, od 1730 r. Wieżę przebudowywano później kilka razy, więc nie każdy fragment budynku ma ten sam wiek.

• Korpus kościoła - lata 1730-1733, późny barok.
• Wieżyczka na kalenicy - 1861 r.
• Nowa wieża z zegarem - 1904 r.
• Barokowy hełm wieży - 1927 r., wykonany przez firmę z Berlina.
• Dach z blachy miedzianej - 1997 r.

Co chroni wpis do rejestru zabytków?

Wpis do rejestru chroni przede wszystkim substancję i wygląd budynku. Prace konserwatorskie, restauratorskie i roboty budowlane przy kościele w Miastku wymagają pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków (art. 36 ustawy z 2003 r.). Przykładem takich prac jest remont z lat 1998-2003, po którym wnętrze odzyskało przybliżony pierwotny wygląd.

Materiał informacyjny, nie zastępuje porady prawnej ani konsultacji z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Stan prawny: październik 2026.

Pozwolenie konserwatora na prace przy zabytku

Przy zabytkowym kościele nie można remontować dowolnie. Ustawa rozróżnia ochronę, którą sprawują organy administracji (art. 4), i opiekę, za którą odpowiada właściciel lub posiadacz zabytku (art. 5).

Pozwolenia wojewódzkiego konserwatora zabytków wymaga prowadzenie prac konserwatorskich, restauratorskich lub robót budowlanych przy zabytku wpisanym do rejestru (parafraza). - Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, art. 36 ust. 1, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568

W praktyce pozwolenie obejmuje między innymi:

• Prace przy dachu i wieży - np. wymianę pokrycia, jak przy miedzianym dachu z 1997 r.
• Zmiany elewacji - kolor tynku, stolarkę okien zamkniętych łukiem, detale architektoniczne.
• Przebudowy wnętrza - przesuwanie ołtarzy, nowe posadzki, schody na chór.
• Roboty w otoczeniu - gdy dotykają zabytku, np. muru wokół kościoła.
• Badania konserwatorskie - odkrywki, sondaże tynków i polichromii.

Jakie obowiązki nakłada prawo kanoniczne?

Prawo kanoniczne nakłada na odpowiedzialnych za kościół obowiązek troski o porządek, piękno i bezpieczeństwo świątyni (kan. 1220 KPK). Działa ono obok prawa państwowego, nie zamiast niego.

Wszyscy, do których to należy, mają troszczyć się o czystość i piękno kościołów oraz o zabezpieczenie świętych i cennych przedmiotów przed zniszczeniem (parafraza). - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1220, 1983

Kan. 1189 dodaje osobny wymóg dla cennych obrazów. Ich restauracja wymaga pisemnego zezwolenia ordynariusza, który przed decyzją zasięga opinii znawców. W Miastku dotyczyłoby to na przykład obrazu NMP Wspomożenia Wiernych pędzla Leonarda Drapiewskiego z Poznania, poświęconego 24.05.1946 r.

Remont 1998-2003 jako przykład prac przy zabytku

Remont kapitalny ruszył 27.04.1998 r., niecałe dwa lata po wpisie do rejestru. Jego zakres według dawnej strony parafii:

• Wnętrze - przywrócono przybliżony pierwotny wygląd barokowej przestrzeni.
• Prezbiterium - stanęła nowa nastawa z pozostałością baldachimu ambonowego.
• Zakrystia - umieszczono ją w skarpie przykościelnej, bez dobudowy nowej bryły.
• Lata 2001-2003 - boczne ołtarze z marmuru i granitowe schody na chór.
• Otoczenie - odnowiono kamienny mur wokół kościoła.

Wielki Jubileusz przyniósł zwieńczenie tego etapu. 24.05.2000 r., w dniu odpustu parafialnego, bp Marian Gołębiewski konsekrował kościół.

Jak sprawdzić wpis w rejestrze NID?

Wpis sprawdzisz w trzech krokach. Otwórz portal zabytek.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa albo zestawienie rejestru dla województwa pomorskiego. Zawęź wyniki do powiatu bytowskiego i miejscowości Miastko. Na koniec porównaj numer A-1604 i datę 14.08.1996 r. z danymi z katalogu diecezji.

Gdzie znaleźć rejestr zabytków online?

Rejestr zabytków online udostępnia Narodowy Instytut Dziedzictwa: na mapie i w wyszukiwarce portalu zabytek.pl oraz w zestawieniach rejestru publikowanych dla każdego województwa. Postępuj tak:

1. Otwórz zabytek.pl i wpisz w wyszukiwarkę „Miastko”.
2. Wybierz filtr - województwo pomorskie, powiat bytowski, gmina Miastko.
3. Zawęź kategorię do architektury sakralnej albo przejrzyj listę obiektów w mieście.
4. Otwórz kartę obiektu i odczytaj numer rejestru oraz datę decyzji.
5. Porównaj dane z katalogiem Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej: A-1604, 14.08.1996.

Jak rozpoznać właściwy obiekt w zestawieniu?

Szukaj po miejscowości i numerze, a nie po nazwie. W zestawieniach ten sam budynek bywa opisany różnie, a w mieście jest drugi, nowszy kościół.

• Różne nazwy - „kościół parafialny”, „kościół NMP”, „kościół pw. NMP Wspomożenia Wiernych”.
• Drugi kościół w mieście - parafia Miłosierdzia Bożego przy ul. Wieżowej na Zatorzu, wydzielona w 1993 r., to inny obiekt.
• Kościół filialny - MB Fatimskiej w Świeszynie zbudowano w 2001 r., więc nie jest objęty wpisem A-1604.
• Adres - kościół stoi przy ul. Królowej Jadwigi, a kancelaria mieści się przy ul. Bolesława Chrobrego 9.
• Inne Miastka - miejscowości o podobnej nazwie istnieją w innych województwach, dlatego sprawdzaj powiat bytowski.

Zabytki Miastka wokół kościoła

Wokół kościoła NMP Wspomożenia Wiernych zobaczysz trzy elementy, które dopowiadają jego historię: wieżę z miedzianym hełmem z 1927 r., cokół dawnego pomnika Bismarcka z figurą Chrystusa Króla oraz kamienny mur odnowiony w latach 2001-2003. Wszystkie stoją w Śródmieściu, przy dawnym rynku.

Wieża z hełmem z 1927 r.

Wieża od zachodu jest najbardziej rozpoznawalnym elementem Miastka. Zielony, miedziany hełm z latarnią widać z wielu ulic Śródmieścia. Jej historia według tablicy w kruchcie:

• 1904 - powstaje nowa wieża z zegarem.
• 1917-1927 - wieża ma płaskie zwieńczenie i nie ma zegara.
• 1927 - berlińska firma wykonuje barokowy hełm i zegar wraca na wieżę.
• 1945 - centrum Miastka płonie, a kościół z wieżą ocalał.

Cokół dawnego pomnika Bismarcka i figura Chrystusa Króla

Za kościołem stoi cokół dawnego pomnika Ottona von Bismarcka. Po wojnie ustawiono na nim figurę Chrystusa Króla, co opisują Wikipedia i opis zdjęcia w Wikimedia Commons. W jednym przedmiocie zapisały się dwie epoki. W źródłach, z których korzystam, nie ma informacji o osobnym wpisie figury ani cokołu do rejestru. Jeśli chcesz to sprawdzić, przejrzyj listę obiektów Miastka na zabytek.pl.

Kamienny mur wokół kościoła

Kamienny mur zamyka przestrzeń dawnego placu kościelnego. Odnowiono go w latach 2001-2003 w ramach ostatniego etapu remontu. W samym kościele, w kruchcie i nawie, zwróć uwagę na tablice:

• Tablica proboszczów - nazwiska od ks. Karla Stottko (1917) po ks. Dariusza Jastrzębia (od 2018).
• Tablica 100-lecia parafii - daty 15.04.1917-15.04.2017.
• Tablica Jana Pawła II - upamiętnia 25 lat pontyfikatu.
• Tablica organisty Józefa Wardaka - lata posługi 1965-2008.

Zwiedzanie zabytkowego kościoła: o czym pamiętać

Kościół w Miastku jest czynną świątynią parafialną, więc zwiedza się go poza Mszą i nabożeństwami. Według katalogu Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej (stan: październik 2026) w dni powszednie Msze odprawiane są o 7.00 i 18.00. Aktualny porządek nabożeństw podaje oficjalna strona parafii parafiamiastko.com.pl.

Kiedy najlepiej zwiedzać kościół w Miastku?

Najlepiej zwiedzać w dzień powszedni, między porannymi a wieczornymi Mszami. Wtedy nie przeszkadzasz modlącym się. W niedziele Msze odbywają się od rana do wieczora, więc o spokojne oglądanie jest trudniej. Przed przyjazdem sprawdź godziny na stronie parafii lub w katalogu diecezji, bo w październiku dochodzą nabożeństwa różańcowe, a w święta porządek bywa inny.

Od czego zacząć oglądanie?

Zacznij od tablicy „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych” w kruchcie, a potem przejdź do nawy i prezbiterium. Proponuję taką kolejność:

1. Kruchta - przeczytaj tablicę z datami budowy, wieży i dachu.
2. Nawa - spójrz w górę na kasetonowy strop i kolumny empor.
3. Prezbiterium - odszukaj w nastawie pozostałość baldachimu ambonowego.
4. Ołtarze boczne - zobacz marmurowe ołtarze z lat 2001-2003 i obraz św. Judy Tadeusza z 1947 r.
5. Na zewnątrz - obejdź mur, zatrzymaj się przy figurze Chrystusa Króla i spójrz na hełm wieży.

Zachowuj się jak w każdym czynnym kościele: mów ściszonym głosem, ubierz się stosownie i nie fotografuj z lampą błyskową podczas modlitwy. GCatholic wymienia ten kościół wśród kościołów jubileuszowych Roku Świętego 2025. Więcej o tym piszę w tekście kościół jubileuszowy w Miastku.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kościół w Miastku od początku był katolicki?

Nie. Poświęcono go w 1733 r. jako ewangelicki kościół miejski i przez 212 lat służył luteranom. Katolicy przejęli świątynię oficjalnie 20.12.1945 r., a 23.12.1945 r., w IV niedzielę Adwentu, poświęcili ją pod wezwaniem NMP Wspomożenia Wiernych.

Kto ufundował kościół w Miastku?

Według tablicy historii w kruchcie i dawnego kalendarium parafii budowę w latach 1730-1733 sfinansowała rodzina von Massow, ówcześni właściciele Miastka. Nowa świątynia zastąpiła kościół zniszczony w pożarze 26.06.1719 r.

Kiedy kościół w Miastku został konsekrowany?

Konsekracja odbyła się 24.05.2000 r., w roku Wielkiego Jubileuszu i w dniu święta patronki parafii. Obrzędu dokonał bp Marian Gołębiewski po zakończeniu głównego etapu remontu wnętrza. Wcześniej, od 1945 r., kościół był jedynie poświęcony dla katolików.

Czy wpis do rejestru zabytków daje prawo do dotacji?

Ustawa o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami z 2003 r. pozwala właścicielom zabytków wpisanych do rejestru ubiegać się o dotacje na określone prace. Wpis nie gwarantuje jednak dofinansowania. O przyznaniu decydują organy, które prowadzą nabór, np. konserwator, samorząd lub ministerstwo.

Do jakiej diecezji należy kościół w Miastku?

Parafia NMP Wspomożenia Wiernych należy do diecezji koszalińsko-kołobrzeskiej i dekanatu Miastko. Erygowano ją 15.04.1917 r., a według katalogu diecezji liczy 8329 wiernych. Kancelaria mieści się przy ul. Bolesława Chrobrego 9, 77-200 Miastko.

Czy kościół w Miastku był kościołem jubileuszowym?

Tak, serwis GCatholic wymienia go wśród kościołów jubileuszowych Roku Świętego 2025. Zasady uzyskania odpustu jubileuszowego ogłaszała diecezja koszalińsko-kołobrzeska. Odpust parafialny w Miastku przypada 24 maja, we wspomnienie NMP Wspomożenia Wiernych.

Źródła i literatura

1. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska: katalog parafii, Miastko NMP Wspomożenia Wiernych (stan: październik 2026).
2. Narodowy Instytut Dziedzictwa: portal zabytek.pl, rejestr zabytków nieruchomych (2026).
3. Ustawa z dnia 23 lipca 2003 r. o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami, Dz.U. 2003 nr 162 poz. 1568, ISAP Sejm RP (art. 4, 5, 8, 9, 36).
4. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 1189 i 1220, wyd. polskie Pallottinum.
5. Tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych”, oprac. Piotr Zieliński, zdjęcie w Wikimedia Commons.
6. Wikipedia: Miastko (2026).
7. GCatholic: kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku (2026).
8. Dawna strona parafii parafiamiastko.pl, kalendarium i opis kościoła, zrzut archiwalny z września 2022 r. (Internet Archive).
9. Zdjęcie wyróżniające: MOs810, CC BY-SA 4.0, Wikimedia Commons, strona pliku.