Organy Grünebergów w Miastku - instrument z 1876 r.

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 6.11.2026

Spis treści

Organy z 1876 roku: co wiadomo z kalendarium parafii

Organy Grüneberga w Miastku to dwunastogłosowy instrument, który w 1876 roku zbudowała dla ewangelickiej Stadtkirche szczecińska firma B. Grüneberga. Tak podaje kalendarium dawnej strony parafii NMP Wspomożenia Wiernych (zrzut archiwalny z 2022 r.). Kalendarium nie podaje dyspozycji ani dalszych losów instrumentu. Dostępne źródła nie potwierdzają też, czy te organy grają dziś.

Tę jedną linijkę z kalendarium czytałam wiele razy, bo w historii kościoła w Miastku ważne są daty. Obecna świątynia jest piątym kościołem w tym miejscu. Organy z 1876 roku trafiły do budynku, który od 143 lat służył już ewangelikom. Kościół poświęcono w 1733 roku jako Stadtkirche miasta Rummelsburg.

Kiedy w kościele w Miastku pojawiły się organy Grüneberga?

Organy Grüneberga pojawiły się w kościele w Miastku w 1876 roku. Kalendarium dawnej strony parafii umieszcza je między dwiema przebudowami. W 1861 roku na kalenicy stanęła wieżyczka, a w 1904 roku dobudowano nową wieżę z zegarem. Instrument przybył więc 15 lat po wieżyczce i 28 lat przed wieżą.

Oto oś czasu, w którą wpisują się organy. Wszystkie daty pochodzą z kalendarium dawnej strony parafii i z tablicy w kruchcie:

Rok	Wydarzenie	Związek z muzyką w kościele
26.06.1719	Pożar niszczy poprzedni kościół	Spłonęły organy, ołtarz, ambona i dzwony
1730-1733	Budowa obecnego kościoła (fundacja rodziny von Massow)	Brak danych o instrumencie z tych lat
1861	Wieżyczka na kalenicy	Brak wzmianki o organach
1876	Dwunastogłosowe organy B. Grüneberga ze Szczecina	Jedyna konkretna wzmianka o organach w kalendarium
1904	Nowa wieża z zegarem	Brak wzmianki o organach
2001-2003	Granitowe schody na chór (w ramach remontu kapitalnego)	Prace przy dojściu do chóru muzycznego

Ile głosów miały organy w Miastku?

Organy z 1876 roku miały dwanaście głosów, czyli dwanaście rejestrów o różnej barwie brzmienia. Tyle zapisano w kalendarium parafii. Nie wiadomo, jak te głosy rozkładały się na manuały i pedał. Nie znamy też ich nazw.

Czego kalendarium nie mówi o instrumencie?

Kalendarium zostawia sporo pytań bez odpowiedzi. Przed każdą wizytą w Miastku spisuję je sobie na nowo:

• Dyspozycja - nie znamy listy głosów, więc nie wiemy, jak instrument brzmiał.
• Manuały i pedał - kalendarium nie podaje, ile klawiatur miały organy.
• Trakcja - nie wiadomo, czy instrument miał trakcję mechaniczną, czy inną.
• Szafa organowa - nie ma opisu prospektu ani zdobień.
• Dalsze losy - brak informacji o przebudowach, remontach czy wymianie instrumentu.

Nazwa „Grünebergowie” w tytule ma swój powód: warsztat był firmą rodzinną. Kalendarium wskazuje konkretnie „B. Grüneberga”. Na zdjęciach wnętrza z Wikimedia Commons widać drewniane empory z kolumnami. W kościołach tego typu na emporach urządzano chór muzyczny.

Kim byli Grünebergowie ze Szczecina?

Grünebergowie to rodzina organmistrzów ze Szczecina (niem. Stettin). Ich warsztat prowadziło kilka pokoleń, od XVIII do XX wieku. Budowali instrumenty dla kościołów miejskich i wiejskich na Pomorzu. W 1876 roku, kiedy organy trafiły do Miastka, firmą kierował Barnim Grüneberg (1828-1907). Inicjał „B.” z kalendarium parafii najpewniej oznacza więc jego warsztat.

Barnim Grüneberg i warsztat w Szczecinie

Barnim Grüneberg to szczeciński organmistrz, który prowadził rodzinną firmę w drugiej połowie XIX wieku. W rodzinie organmistrzowskiej byli też m.in. August Wilhelm i Felix Grüneberg. Z tego powodu przy każdej wzmiance o „Grünebergu” trzeba sprawdzać imię lub inicjał. Trzeba też uważać na podobne nazwy: Grüneberg to również miejscowość w Brandenburgii, a Grünberg to niemiecka nazwa Zielonej Góry.

W pracy nad tym tekstem pomogło mi kilka cech warsztatu, dobrze opisanych w literaturze organoznawczej:

• Zasięg - firma działała przede wszystkim na Pomorzu, ze Szczecinem jako ośrodkiem.
• Skala zamówień - warsztat budował małe instrumenty dla wsi i duże dla kościołów miejskich.
• Technika - w XIX wieku dominowała trakcja mechaniczna, później firma stosowała także rozwiązania pneumatyczne.
• Ciągłość - warsztat przechodził z ojca na syna, dlatego daty i inicjały mają znaczenie przy przypisywaniu instrumentów.

Instrumenty Grünebergów na Pomorzu

Instrumenty Grünebergów zachowały się w wielu kościołach Pomorza Zachodniego i Środkowego. Konkretnych świątyń nie wymieniam, bo każdą trzeba sprawdzić w literaturze organoznawczej. Powtarzanie list z internetu bez źródła tylko utrwala błędy. Tak było z wieloma organami przypisywanymi „jakiemuś Grünebergowi”.

Gdzie szukać informacji o organach Grünebergów?

Informacji o konkretnym instrumencie szukaj w trzech miejscach: w katalogach organów, w inwentaryzacjach diecezjalnych i w dokumentacji konserwatorskiej. Pełną listę zachowanych organów tej firmy dają publikacje organoznawcze, m.in. wydawane w środowisku Akademii Muzycznej w Gdańsku. Karty zabytków ruchomych przechowują służby konserwatorskie.

Barnim Grüneberg kierował szczecińską firmą w 1876 roku, dlatego jego nazwisko najlepiej pasuje do zapisu „B. Grüneberg” w kalendarium parafii w Miastku.

Co oznacza dwanaście głosów w organach?

Głos organowy, nazywany też rejestrem, to szereg piszczałek o jednej barwie brzmienia, po jednej piszczałce na każdy klawisz. Organy dwunastogłosowe, takie jak instrument Grüneberga z 1876 roku w Miastku, mają dwanaście takich szeregów. To instrument średniej wielkości, typowy dla XIX-wiecznego kościoła w małym mieście na Pomorzu.

Głos, rejestr, manuał i pedał

Głos to rząd piszczałek o wspólnej barwie. Rejestr to ten sam głos z punktu widzenia organisty: włącza go i wyłącza manubrium przy kontuarze. Manuał to klawiatura grana rękami, a pedał to klawiatura nożna do basów. Ile manuałów miały organy w Miastku, kalendarium nie podaje.

Pojęcie	Co oznacza	Co wiemy o Miastku
Głos (rejestr)	Szereg piszczałek o jednej barwie	12 głosów (kalendarium parafii)
Manuał	Klawiatura ręczna	Brak danych
Pedał	Klawiatura nożna, zwykle dla basów	Brak danych
Kontuar	Stół gry z klawiaturami i rejestrami	Brak danych
Trakcja	Połączenie klawisza z zaworem piszczałki	Brak danych
Prospekt	Widoczna fasada szafy organowej	Brak opisu

Jakie głosy miewały organy niemieckie w XIX wieku?

Organy niemieckie z XIX wieku miały zwykle głosy o nazwach Principal, Gedackt, Octave i Subbass. To przykłady, które objaśniają pojęcia. Nie jest to dyspozycja instrumentu z Miastka:

• Principal - podstawowy głos organów o pełnym, „śpiewnym” brzmieniu, często z piszczałkami w prospekcie.
• Gedackt - głos z piszczałek krytych, o miękkiej, przytłumionej barwie.
• Octave - głos brzmiący oktawę wyżej, rozjaśnia brzmienie całości.
• Subbass - głęboki głos pedałowy, podstawa basu przy akompaniamencie śpiewu.
• Salicional lub Gamba - głosy smyczkowe, lubiane w organach romantycznych.

Czy dwanaście głosów to dużo?

Nie, dwanaście głosów to nie jest dużo, ale też nie mało. To umiarkowana wielkość, która wystarczała do akompaniamentu śpiewu zboru w kościele małego miasta. Wielkie organy katedralne mają kilkadziesiąt głosów lub więcej. Najmniejsze instrumenty wiejskie miewały ich kilka.

Dlaczego ewangelicka Stadtkirche potrzebowała organów?

Ewangelicka Stadtkirche w Miastku potrzebowała organów przede wszystkim do śpiewu zboru. Luteranizm stał się religią panującą na Pomorzu po sejmie w Trzebiatowie w 1534 roku. W tej tradycji wierni śpiewali wspólnie chorały, a organy prowadziły i podtrzymywały ten śpiew. Kościół z lat 1730-1733 służył ewangelikom do 1945 roku.

Śpiew zboru w tradycji luterańskiej

Śpiew zboru był w nabożeństwie luterańskim jednym z głównych sposobów udziału wiernych. Organy pełniły kilka funkcji, o których czytałam w opracowaniach o kościołach protestanckich Pomorza:

• Akompaniament chorału - organy podawały melodię i harmonię dla całego zgromadzenia.
• Preludia - krótkie wstępy organowe wprowadzały w pieśń i podawały jej tonację.
• Utrzymanie stroju - instrument chronił zbór przed „opadaniem” śpiewu przy długich zwrotkach.
• Oprawa uroczystości - organy towarzyszyły świętom, ślubom i pogrzebom mieszczan.

Szerzej o tym okresie piszę w tekście ewangelicka Stadtkirche w Miastku 1733-1945.

Organy, Kanzelaltar i empory

Wnętrze z 1733 roku urządzono pod potrzeby nabożeństwa protestanckiego. Najważniejszym elementem był Kanzelaltar, czyli ołtarz połączony z amboną. Według kalendarium parafii przerobiono go w 1922 roku, a po 1972 roku przestał istnieć. W 1998 roku w nastawie umieszczono pozostałość barokowego baldachimu ambonowego. Więcej o tym miejscu w artykule Kanzelaltar w Miastku i ambona nad ołtarzem. Organy na emporze naprzeciw Kanzelaltaru dopełniały ten układ: słowo z ambony z przodu, śpiew i muzyka z chóru.

Czym był Rummelsburg w 1876 roku?

W 1876 roku Rummelsburg był pruskim miastem powiatowym. Prawa miejskie otrzymał w 1617 roku, a prawo lubeckie w 1721 roku (dewiki.de). Organy z 1876 roku należą więc do epoki, w której Stadtkirche była kościołem całej miejskiej wspólnoty ewangelickiej.

Organy Grüneberga a wcześniejsze instrumenty

Organy Grüneberga z 1876 roku to jedyny instrument w historii kościoła, o którym kalendarium parafii mówi konkretnie. O poprzednich organach wiadomo tylko tyle, że spłonęły w pożarze 26 czerwca 1719 roku. Zginęły razem z całym poprzednim kościołem. O instrumencie z lat 1733-1876 dostępne źródła milczą.

Pożar z 1719 roku i utracone organy

Pożar z 26 czerwca 1719 roku zniszczył kościół wraz z całym wyposażeniem. Kalendarium dawnej strony parafii wymienia, co spłonęło:

1. organy,
2. ołtarz,
3. ambona,
4. chrzcielnica,
5. dwie dzwonnice z dzwonami,
6. księgi kościelne.

Nie był to pierwszy pożar. W 1628 roku spłonęło całe miasto z kościołem, a w 1657 roku przyszedł kolejny wielki pożar. Ta seria pożarów sprawiła, że obecny budynek jest piątym kościołem w tym miejscu.

Czy między 1733 a 1876 rokiem w kościele były organy?

To zależy od źródeł, których dziś nie znamy, bo kalendarium nie odnotowuje instrumentu z tych lat. W ewangelickim kościele miejskim z Kanzelaltarem i emporami trudno wyobrazić sobie 143 lata bez organów. Domysł nie zastąpi jednak dokumentu. Odpowiedzi mogą kryć niemieckie akta kościelne i dawne opisy zabytków powiatu.

Czym organy z 1876 roku różniły się od barokowych?

Organy z 1876 roku powstały w epoce romantyzmu. Dlatego najpewniej różniły się brzmieniem od instrumentów barokowych z czasów fundacji kościoła. Romantyczne organy miały zwykle więcej głosów ośmiostopowych i smyczkowych, a mniej jasnych mikstur. To opis typowy dla epoki. Instrumentu z Miastka nie znamy.

Czy organy z 1876 roku przetrwały?

Nie wiadomo, czy organy z 1876 roku przetrwały. Dostępne źródła nie rozstrzygają, czy obecny instrument w kościele w Miastku to organy Grüneberga, ich przebudowa, czy zupełnie inne organy. Kalendarium i katalog diecezji o tym milczą. Aktualnych informacji o instrumencie szukaj na oficjalnej stronie parafii parafiamiastko.com.pl lub w kancelarii.

Co wiadomo o losach kościoła po 1945 roku?

Według kalendarium parafii kościół ocalał w 1945 roku, choć centrum Miastka spłonęło. To jednak nie przesądza o stanie organów. Po wojnie budynek przeszedł kilka etapów zmian:

• 20.12.1945 - oficjalne przekazanie kościoła ewangelickiego katolikom.
• 23.12.1945 - poświęcenie i nadanie tytułu NMP Wspomożenia Wiernych.
• Lato 1959 - polichromia we wnętrzu.
• Od 27.04.1998 - remont kapitalny, przywrócenie przybliżonego pierwotnego wyglądu wnętrza.
• 2001-2003 - m.in. granitowe schody na chór i marmurowe ołtarze boczne.
• 24.05.2000 - konsekracja kościoła przez bp. Mariana Gołębiewskiego.

Zakres prac przy samych organach w czasie remontu pozostaje nieznany.

Jak rozpoznać, kto zbudował organy?

Budowniczego organów rozpoznasz w pięciu krokach. Zawsze zaczynaj od tabliczki firmowej przy kontuarze:

1. Tabliczka firmowa - organmistrzowie umieszczali ją zwykle nad klawiaturami, z nazwą firmy, miastem i często numerem opusu.
2. Napisy wewnątrz szafy - na wiatrownicy i piszczałkach bywają sygnatury, daty i nazwiska.
3. Dokumentacja parafii - kroniki i protokoły remontów mogą podawać firmę, która przebudowywała instrument.
4. Inwentaryzacja konserwatorska - karta zabytku ruchomego opisuje budowniczego, dyspozycję i stan zachowania.
5. Rozmowa z organistą - organista zna instrument od środka i wie, które części są oryginalne.

Na chór muzyczny nie wchodzi się bez pozwolenia. O dostęp zawsze trzeba prosić w kancelarii parafii.

Co zrobić, jeśli masz zdjęcia lub dokumenty?

Jeśli masz zdjęcie tabliczki firmowej, starą pocztówkę z wnętrza albo niemiecki opis kościoła, przekaż je parafii. Chętnie uzupełnię też ten tekst. Historia organów w Miastku ma dziś więcej pytań niż odpowiedzi.

Organy w liturgii katolickiej według Soboru

Sobór Watykański II w Konstytucji o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium z 1963 roku (art. 120) uczy, że w Kościele łacińskim należy wysoko cenić organy piszczałkowe jako tradycyjny instrument. Inne instrumenty dopuszcza za zgodą właściwej władzy kościelnej. To zalecenie ogólne. Nie mówi nic o konkretnym instrumencie w Miastku.

Co Sobór mówi o organach?

Sobór mówi o organach w art. 120 konstytucji Sacrosanctum Concilium, ogłoszonej 4 grudnia 1963 roku:

„W Kościele łacińskim należy wysoko cenić organy piszczałkowe jako tradycyjny instrument muzyczny, którego dźwięk dodaje obrzędom kościelnym wspaniałego blasku i potężnie podnosi dusze do Boga i spraw niebieskich.” - Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, art. 120, 1963

Ten sam artykuł dopuszcza inne instrumenty, jeśli spełniają warunki. Najważniejsze z nich to:

• zgoda władzy kościelnej - decyzję podejmuje właściwa władza terytorialna,
• przydatność do użytku sakralnego - instrument musi się do niego nadawać albo dać się przystosować,
• godność świątyni - brzmienie i sposób użycia mają jej odpowiadać,
• zbudowanie wiernych - muzyka ma rzeczywiście pomagać zgromadzeniu w modlitwie.

Co mówią o muzyce Musicam sacram i Katechizm?

Instrukcja Musicam sacram z 1967 roku i Katechizm Kościoła Katolickiego (nr 1156-1158) opisują muzykę jako część liturgii, a nie jej ozdobę. Instrukcję wydała Święta Kongregacja Obrzędów. Rozwija w niej soborowe zasady śpiewu i gry na instrumentach w czasie Mszy i innych obrzędów.

Śpiew i muzyka pełnią funkcję znaków tym wymowniej, im ściślej łączą się z czynnością liturgiczną. Katechizm wskazuje trzy kryteria: piękno wyrażające modlitwę, jednomyślny udział zgromadzenia i uroczysty charakter celebracji (parafraza). - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1157, 1992

KKK 1156 przywołuje też zachętę z Listu do Efezjan (Ef 5,19), by przemawiać do siebie w psalmach, hymnach i pieśniach pełnych ducha. Rozróżnienie jest ważne. Nauka Kościoła ceni organy piszczałkowe, ale nie nakazuje konkretnego instrumentu w każdej parafii. Wybór i utrzymanie organów to sprawa parafii i jej możliwości.

Organista Józef Wardak i tablica w kościele

Józef Wardak to organista upamiętniony tablicą we wnętrzu kościoła NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku. Na tablicy widnieją daty 1965-2008. Widać ją na zdjęciach wnętrza w Wikimedia Commons (autor MOs810). To jedyne w kościele upamiętnienie muzyka, o którym mówią dostępne źródła.

Kim był Józef Wardak?

Józef Wardak był organistą kościoła w Miastku. Upamiętnia go osobna tablica z datami 1965-2008. Poza tablicą dostępne źródła nie podają szczegółów jego biografii, więc niczego tu nie dopowiadam. Rozmowy z mieszkańcami Pomorza Środkowego przekonały mnie jednak, że organista bywa w parafii postacią rozpoznawalną. Gra na ślubach, pogrzebach i w każdą niedzielę.

Jakie tablice zobaczysz we wnętrzu?

We wnętrzu kościoła są cztery tablice pamiątkowe, które dokumentują zdjęcia z Wikimedia Commons:

• Tablica proboszczów - lista duszpasterzy od 1917 roku, od ks. Karla Stottko do ks. Dariusza Jastrzębia.
• Tablica 100-lecia parafii - z datami 15.04.1917 - 15.04.2017.
• Tablica Jana Pawła II - z napisem „25 lat pontyfikatu”.
• Tablica organisty Józefa Wardaka - z datami 1965-2008.

Opisuję je szerzej w artykule o tym, jak wygląda tablica organisty Józefa Wardaka i pozostałe tablice. W kruchcie wisi też tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych” w opracowaniu Piotra Zielińskiego. Od niej najlepiej zacząć zwiedzanie.

Dlaczego organista ma w kościele swoją tablicę?

Organista ma swoją tablicę, bo przez lata współtworzył liturgię wspólnoty. W polskich parafiach upamiętnia się tak zwykle osoby świeckie o wyjątkowo długiej posłudze. W Miastku tablica Wardaka stoi obok tablic proboszczów. To ciekawy ślad tego, jak parafia patrzy na muzykę.

Gdzie posłuchać organów na Pomorzu?

Organów na Pomorzu i w okolicy posłuchasz w dwóch miejscach o wyjątkowej renomie: w Katedrze Oliwskiej w Gdańsku i w bazylice w Świętej Lipce na Warmii. W Miastku organy towarzyszą przede wszystkim Mszom. Ich aktualny porządek podaje katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej i oficjalna strona parafii.

Oliwa i Święta Lipka jako punkt odniesienia

Oliwa i Święta Lipka to dwa najsłynniejsze zespoły organowe w tej części Polski. Oba pochodzą z XVIII wieku, więc są starsze od instrumentu z Miastka. Oba mają też ruchome figury w prospekcie. Opisuję je w osobnych tekstach: organy w katedrze w Oliwie oraz organy w bazylice w Świętej Lipce.

Cecha	Miastko	Oliwa	Święta Lipka
Typ kościoła	Dawna Stadtkirche, dziś kościół parafialny	Dawny kościół cystersów, dziś katedra	Barokowa bazylika i sanktuarium maryjne
Epoka instrumentu	1876 (romantyzm)	XVIII wiek	XVIII wiek
Wielkość	12 głosów (kalendarium parafii)	Duży instrument katedralny	Duży instrument barokowy
Ruchome figury	Brak danych	Tak	Tak
Gdzie sprawdzić koncerty	Ogłoszenia parafii	Strona katedry	Strona sanktuarium

Kiedy usłyszeć organy w kościele w Miastku?

Organy w kościele w Miastku usłyszysz najpewniej w czasie Mszy. Według katalogu Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej (stan na październik 2026) w sobotę o 18.00 jest Msza wigilijna, w niedzielę sześć Mszy, od 7.00 do 18.00, a w dni powszednie Msze o 7.00 i 18.00. O koncertach organowych informują bieżące ogłoszenia parafii na parafiamiastko.com.pl.

Jak zaplanować wyjazd śladem organów?

Wyjazd śladem organów zaplanujesz w czterech krokach:

1. Sprawdź program - godziny koncertów i pokazów publikują na bieżąco katedra w Oliwie i sanktuarium w Świętej Lipce.
2. Uszanuj liturgię - w czasie Mszy organy służą modlitwie, a nie zwiedzaniu, więc zostaw aparat w kieszeni.
3. Zapytaj o chór - wejście na emporę zawsze uzgadnia się z parafią lub organistą.
4. Połącz trasy - Miastko leży w powiecie bytowskim, w Krainie Rummela, na drodze z Pomorza Środkowego w stronę Kaszub i Gdańska.

Ceny biletów i godziny zwiedzania zmieniają się co sezon. Dlatego zawsze sprawdzaj je na oficjalnych stronach przed wyjazdem.

Najczęściej zadawane pytania

Kto zbudował organy w kościele w Miastku?

Według kalendarium dawnej strony parafii (zrzut z 2022 r.) w 1876 roku kościół otrzymał dwunastogłosowe organy firmy B. Grüneberga ze Szczecina. Był to rodzinny warsztat organmistrzowski, którym w tym czasie kierował Barnim Grüneberg. Kto zbudował instrument, który gra w kościele dziś, dostępne źródła nie podają.

Czy organy Grüneberga są zabytkiem?

Wiele zachowanych instrumentów Grünebergów na Pomorzu ma wartość zabytkową. W przypadku Miastka brak potwierdzonych informacji, czy instrument z 1876 roku przetrwał. Nie można więc przesądzać o jego statusie. Status konkretnych organów sprawdzisz w dokumentacji konserwatorskiej.

Czy kościół w Miastku jest zabytkiem?

Tak. Późnobarokowy kościół NMP Wspomożenia Wiernych wpisano do rejestru zabytków pod numerem A-1604 dnia 14.08.1996 (katalog diecezji, Wikipedia). Wpis dotyczy budynku. Nie oznacza automatycznie, że ochroną objęto każdy element wyposażenia.

Czym różnią się organy piszczałkowe od elektronicznych?

Organy piszczałkowe wytwarzają dźwięk powietrzem, które przepływa przez piszczałki. Elektroniczne syntetyzują dźwięk albo odtwarzają nagrane próbki przez głośniki. Sobór Watykański II w Sacrosanctum Concilium (art. 120) zaleca wysoko cenić organy piszczałkowe. Inne instrumenty dopuszcza za zgodą władzy kościelnej.

Gdzie w kościele w Miastku znajdują się organy?

W kościołach z emporami, takich jak miastecki, organy stoją zwykle na chórze muzycznym nad wejściem. Zdjęcia wnętrza pokazują drewniane empory z kolumnami i kasetonowy strop. W czasie remontu w latach 2001-2003 wykonano granitowe schody na chór.

Czy można wejść na chór i obejrzeć organy z bliska?

To zależy od zgody parafii. Chór muzyczny nie jest częścią udostępnioną do swobodnego zwiedzania. Jeśli interesuje cię instrument, zapytaj w kancelarii parafii przy ul. Bolesława Chrobrego 9 w Miastku o możliwość i termin. Nie przychodź w czasie nabożeństw.

Źródła i literatura

1. Dawna strona parafii NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku, kalendarium parafii, zrzut z września 2022 r., Wayback Machine - parafiamiastko.pl.
2. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, Parafia NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku - katalog parafii, stan na październik 2026.
3. Oficjalna strona parafii NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku, parafiamiastko.com.pl, 2026.
4. Piotr Zieliński, tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych” w kruchcie kościoła, zdjęcie w Wikimedia Commons.
5. Sobór Watykański II, Konstytucja o liturgii świętej Sacrosanctum Concilium, art. 120, 1963.
6. Święta Kongregacja Obrzędów, Instrukcja o muzyce w liturgii Musicam sacram, 1967.
7. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1156-1158, Pallottinum, 1994 (wyd. polskie, oryginał 1992).
8. Miastko - Wikipedia, wolna encyklopedia, dostęp październik 2026.
9. Miastko - DEWIKI, dostęp październik 2026.
10. Zdjęcie wyróżniające: Adam-dalekie-pole, CC BY-SA 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.