Metodyści i reformowani w co wierzą - mniejsze kościoły protestanckie

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 28.10.2026

Spis treści

Metodyści i reformowani: w co wierzą w skrócie?

Metodyści i reformowani to dwa mniejsze Kościoły protestanckie. Uznają Trójcę Świętą, Pismo jako normę wiary i dwa sakramenty: chrzest i Wieczerzę Pańską. Różni je rozumienie łaski. Metodyści za Johnem Wesleyem (XVIII w.) mówią o łasce danej każdemu, a reformowani za Janem Kalwinem (XVI w.) o wybraniu przez Boga.

Od lat opisuję dawne kościoły ewangelickie Pomorza Środkowego i widzę, że słowo „ewangelik” wrzuca się zwykle do jednego worka. Tymczasem kościół w Miastku, zbudowany w latach 1730-1733, służył przez 212 lat luteranom, a nie metodystom czy kalwinistom. Różnice da się uporządkować w kilku punktach:

• Metodyści - ruch odnowy założony przez Johna Wesleya w Anglii, z naciskiem na łaskę dostępną dla wszystkich i na uświęcenie życia.
• Ewangelicy reformowani - tradycja Jana Kalwina i Ulricha Zwinglego ze Szwajcarii, z naciskiem na suwerenność Boga i prosty wystrój zborów.
• Luteranie - najliczniejszy nurt protestantyzmu w Polsce, do którego należała większość dawnych świątyń na Pomorzu.
• Kościół katolicki - punkt odniesienia w tym tekście, z odwołaniami do Katechizmu Kościoła Katolickiego (1992) i Kodeksu Prawa Kanonicznego (1983).

W co wierzą metodyści i dlaczego?

Metodyści wierzą w Trójcę Świętą, Credo i zbawienie z łaski przez wiarę, ale szczególnie akcentują łaskę uprzedzającą: Bóg zaprasza każdego człowieka, a ten może odpowiedzieć wolną decyzją. Celem życia jest uświęcenie, które John Wesley nazywał doskonałą miłością Boga i bliźniego. Uzasadnieniem jest Pismo, m.in. 1 Tm 2,4, oraz osobiste doświadczenie nawrócenia.

Fundament wiary metodystów wygląda znajomo dla każdego katolika. Różnice zaczynają się w akcentach:

• Pismo Święte jest najwyższą normą wiary, a tradycja, rozum i doświadczenie pomagają je rozumieć.
• Credo apostolskie i nicejsko-konstantynopolitańskie metodyści wyznają tak samo jak inne Kościoły zachodnie.
• Zbawienie przychodzi z łaski przez wiarę, nie z ludzkich zasług.
• Łaska uprzedzająca, usprawiedliwiająca i uświęcająca tworzą w teologii Wesleya jedną drogę człowieka do Boga.
• Wiara przekłada się na działanie: szkoły, pomoc ubogim, a w części tradycji także abstynencję.

Historię Kościoła i jego polskie struktury opisuje osobny tekst o tym, jak działają metodyści w Polsce. Tutaj zostaję przy doktrynie.

Łaska dla wszystkich i wolna odpowiedź człowieka

Łaska uprzedzająca to w metodyzmie działanie Boga, które wyprzedza każdą ludzką decyzję i czyni człowieka zdolnym do przyjęcia albo odrzucenia zbawienia. Ten nurt nazywa się arminianizmem, od holenderskiego teologa Jakuba Arminiusa. Wesley nie twierdził, że człowiek zbawia się sam. Uczył, że Bóg nikogo z góry nie wyklucza.

Uświęcenie i „doskonałość chrześcijańska”

Uświęcenie to według metodystów proces przemiany życia, który zaczyna się po nawróceniu i trwa do śmierci. „Doskonałość chrześcijańska” nie oznacza w tej nauce bezgrzeszności. Wesley rozumiał ją jako serce wypełnione miłością Boga i bliźniego, w którym miłość wypiera egoizm.

Na jakie fragmenty Biblii powołują się metodyści?

Metodyści najczęściej przywołują werset o powszechnej woli zbawienia z Pierwszego Listu do Tymoteusza. To dla nich klucz do sporu z kalwinizmem:

„[Bóg] pragnie, by wszyscy ludzie zostali zbawieni i doszli do poznania prawdy” - 1 Tm 2,4, Biblia Tysiąclecia

Drugim argumentem było doświadczenie samego Wesleya. 24 maja 1738 r., na spotkaniu przy Aldersgate Street w Londynie, poczuł pewność przebaczenia. Drobna zbieżność dla czytelnika z Miastka: to ten sam dzień w kalendarzu, w którym parafia obchodzi dziś odpust NMP Wspomożenia Wiernych.

W co wierzą ewangelicy reformowani?

Ewangelicy reformowani to protestanci tradycji Jana Kalwina i Ulricha Zwinglego, charakteryzujący się naciskiem na suwerenność Boga, kolegialnym ustrojem z synodami i prezbiterami oraz prostym wystrojem świątyń. Ich wiarę streszczają Katechizm heidelberski (1563) i Druga Konfesja Helwecka (1566). W Polsce tworzą Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP.

Najważniejsze zasady tej tradycji układają się w krótką listę:

• Suwerenność Boga i Jego chwała stoją w centrum teologii, a człowiek niczego nie dodaje do swojego zbawienia.
• Pismo Święte jest jedyną normą wiary i praktyki.
• Zbawienie jest darem wybrania przez Boga, nie nagrodą za zasługi.
• Kościołem kierują kolegialnie synody i prezbiterzy, nie jeden zwierzchnik.
• Kult jest prosty: centrum zboru stanowią stół Pański i ambona, bez obrazów i figur.

Polskie dzieje tej wspólnoty opisuje artykuł kalwiniści w Polsce.

Jan Kalwin, Ulrich Zwingli i Jan Łaski

Ulrich Zwingli (1484-1531) zaczął reformę w Zurychu. Jan Kalwin (1509-1564) uporządkował ją w Genewie i opisał w dziele Institutio religionis christianae, wydanym w 1536 r. i rozbudowanym do wersji ostatecznej z 1559 r. Jan Łaski (1499-1560) był polskim reformatorem tego nurtu. Działał w Emden i Londynie, a po powrocie do Polski w 1556 r. organizował zbory w Małopolsce.

Katechizm heidelberski (1563) i Druga Konfesja Helwecka (1566)

Katechizm heidelberski to wyznanie wiary w formie 129 pytań i odpowiedzi, przygotowane w Palatynacie za elektora Fryderyka III. Druga Konfesja Helwecka, spisana przez Heinricha Bullingera, następcę Zwinglego w Zurychu, stała się wspólnym tekstem Kościołów reformowanych Europy. Pierwsze pytanie Katechizmu dobrze oddaje jego ducha:

Jedyną pociechą człowieka w życiu i w śmierci jest to, że z ciałem i duszą należy nie do siebie, lecz do swojego wiernego Zbawiciela Jezusa Chrystusa (parafraza odpowiedzi na pytanie 1) - Katechizm heidelberski, 1563

Predestynacja: co oznacza w nauce Kalwina?

Predestynacja to w nauce Kalwina przekonanie, że zbawienie wynika z wolnego wybrania przez Boga, a nie z ludzkiej zasługi czy przewidzianej wiary. To pojęcie teologiczne, nie fatalizm ani astrologiczne „przeznaczenie”. Synod w Dordrechcie (1618-1619) odrzucił naukę zwolenników Arminiusa. Współcześni reformowani rozumieją wybranie różnie i kładą nacisk przede wszystkim na pewność łaski, a nie na spekulacje o losie konkretnych ludzi.

Co to jest wiara ewangelicka?

Wiara ewangelicka to chrześcijaństwo wyrosłe z reformacji XVI w., oparte na Ewangelii jako jedynej normie, charakteryzujące się zasadami „tylko Pismo”, „tylko wiara” i „tylko łaska”, dwoma sakramentami oraz kapłaństwem wszystkich wierzących. Łączy luteran, reformowanych i metodystów, choć każdy z tych Kościołów rozkłada akcenty inaczej.

Szerzej o tym, kim są ewangelicy: luteranie i reformowani, piszę w osobnym tekście. Tu wystarczy pięć zasad, które podręczniki nazywają „pięcioma sola”.

Czym są zasady sola scriptura, sola fide, sola gratia?

To trzy podstawowe hasła reformacji: tylko Pismo jest normą wiary, tylko wiara przyjmuje zbawienie i tylko łaska Boża je daje. Teologowie dodają do nich zwykle dwa kolejne:

1. Sola scriptura - Pismo Święte stoi ponad tradycją i decyzjami Kościoła.
2. Sola fide - człowiek zostaje usprawiedliwiony przez wiarę, nie przez uczynki.
3. Sola gratia - zbawienie jest darem łaski, którego nie da się wypracować.
4. Solus Christus - jedynym pośrednikiem między Bogiem a ludźmi jest Chrystus.
5. Soli Deo gloria - chwała należy tylko do Boga, co reformowani akcentują najmocniej.

Ewangelicki, ewangelikalny, augsburski: jak nie pomylić nazw?

Ewangelik augsburski to luteranin, ewangelik reformowany to kalwinista, a ewangelikalny to członek wolnych Kościołów, np. baptystów czy zielonoświątkowców. Metodyści nazywają się w Polsce ewangelicko-metodystycznymi. Genezę pierwszego nurtu wyjaśnia tekst czym jest luteranizm.

W co nie wierzą ewangelicy?

Ewangelicy nie uznają władzy papieża, siedmiu sakramentów, czyśćca, odpustów ani wzywania wstawiennictwa świętych. Nie przyjmują też katolickiej nauki o przeistoczeniu ani dogmatów maryjnych z 1854 i 1950 r. Różnią się jednak między sobą: luteranie wierzą w rzeczywistą obecność Chrystusa w Wieczerzy, a reformowani mówią o obecności duchowej.

Ujmuję te punkty jako różnice w nauce, nie zarzuty. Przy każdym podaję dla porównania numer Katechizmu Kościoła Katolickiego:

• Nieomylność papieża w sprawach wiary i moralności, opisaną w KKK 891, ewangelicy odrzucają.
• Siedem sakramentów (KKK 1113) ewangelicy zastępują dwoma: chrztem i Wieczerzą Pańską.
• Naukę o czyśćcu (KKK 1030-1032) i odpustach (KKK 1471) odrzucili już reformatorzy XVI w.
• Przeistoczenie (KKK 1376) w katolickim rozumieniu nie występuje w żadnym z tych Kościołów.
• Dogmatów o Niepokalanym Poczęciu (1854, Pius IX) i Wniebowzięciu (1950, Pius XII) ewangelicy nie przyjmują, choć czczą Maryję jako Matkę Pana.
• Wzywania świętych o wstawiennictwo nie praktykują, ale wspominają ich jako przykład wiary.

Czy ewangelicy uznają papieża i czyściec?

Nie. Żaden z Kościołów ewangelickich nie uznaje jurysdykcji biskupa Rzymu ani nauki o czyśćcu. Reformatorzy uważali, że Pismo nie daje podstaw do obu tych nauk, a ofiara Chrystusa wystarcza do pełnego przebaczenia.

Czy wszyscy ewangelicy tak samo rozumieją komunię?

Nie. Luteranie wierzą w rzeczywistą obecność ciała i krwi Chrystusa „w, z i pod” chlebem i winem. Reformowani za Kalwinem mówią o obecności duchowej, a Zwingli widział w Wieczerzy przede wszystkim pamiątkę. Rozmowy Lutra ze Zwinglim w Marburgu w 1529 r. rozbiły się właśnie o ten punkt.

Metodyści a reformowani: tabela różnic

Metodyści a reformowani różnią się przede wszystkim nauką o łasce: metodyzm jest nurtem arminiańskim, reformowani wyrastają z tradycji Kalwina. Łączą ich dwa sakramenty, chrzest dzieci i Pismo jako norma. Obie wspólnoty przyjęły Wspólną deklarację w sprawie nauki o usprawiedliwieniu z 1999 r.: metodyści w 2006 r., Światowa Wspólnota Kościołów Reformowanych w 2017 r.

Cecha	Metodyści	Ewangelicy reformowani	Kościół katolicki
Pochodzenie	Anglia, XVIII w., John Wesley	Szwajcaria, XVI w., Zwingli i Kalwin	Kościół apostolski, ciągłość od Piotra
Łaska	Dla wszystkich, wolna odpowiedź człowieka	Wybranie przez Boga (predestynacja)	Łaska i współpraca wolnej woli
Uświęcenie	Proces ku „doskonałej miłości”	Owoc wybrania i wdzięczności	Wzrost w łasce przez sakramenty
Sakramenty	Dwa	Dwa	Siedem (KKK 1113)
Wieczerza	Środek łaski, zwykle otwarta dla ochrzczonych	Duchowa obecność Chrystusa	Przeistoczenie (KKK 1376)
Ustrój	Konferencje, biskupi lub superintendenci	Synody i prezbiterzy	Papież i biskupi
Wystrój	Skromny, krzyż dopuszczalny	Bez obrazów i figur	Obrazy, figury, ołtarze

Czym różni się arminianizm od kalwinizmu?

Arminianizm uczy, że Bóg daje każdemu łaskę wystarczającą do przyjęcia zbawienia, a kalwinizm, że zbawienie zależy wyłącznie od Bożego wybrania. Spór dotyczy tego, czy człowiek może łasce się oprzeć. Metodyści odpowiadają, że tak. Klasyczni reformowani, że łaska udzielona wybranym zawsze prowadzi do celu.

Co łączy metodystów i reformowanych?

Więcej, niż sugerują dawne spory. Wspólne punkty to:

• Pismo Święte jako najwyższa norma wiary w obu Kościołach.
• Dwa sakramenty i chrzest dzieci praktykowany w obu tradycjach.
• Usprawiedliwienie z łaski przez wiarę, potwierdzone przystąpieniem do Wspólnej deklaracji.
• Członkostwo polskich Kościołów obu wyznań w Polskiej Radzie Ekumenicznej.

Jak oba Kościoły rozumieją chrzest i Wieczerzę Pańską?

Chrzest i Wieczerza Pańska to jedyne dwa sakramenty metodystów i reformowanych. Oba Kościoły chrzczą dzieci wodą w imię Trójcy, a Kościół katolicki uznaje taki chrzest za ważny, co Sobór Watykański II wyraził w dekrecie Unitatis redintegratio (1964, nr 22). Różnice dotyczą Wieczerzy: reformowani mówią o duchowej obecności Chrystusa, metodyści o środku łaski.

W praktyce przekłada się to na kilka konkretów, o które pytają rodziny mieszane wyznaniowo:

• Chrztu udzielonego w zborze reformowanym lub metodystycznym wodą w imię Trójcy nie powtarza się przy przejściu do Kościoła katolickiego.
• Ochrzczony niekatolik może być świadkiem chrztu katolickiego razem z katolickim chrzestnym (KPK kan. 874 § 2).
• Wieczerza u metodystów jest zwykle otwarta dla wszystkich ochrzczonych.
• Reformowani zapraszają do stołu Pańskiego ochrzczonych, którzy wyznają wiarę w Chrystusa.
• Szczegóły, np. dokumenty do chrztu dziecka z rodziny mieszanej, ustala kancelaria własnej parafii.

Czy reformowani wierzą w obecność Chrystusa w Wieczerzy?

Tak, ale w sensie duchowym. Kalwin uczył, że Chrystus jest prawdziwie obecny i karmi wierzących przez Ducha Świętego, choć chleb i wino nie zmieniają swojej istoty. To odróżnia go od Zwinglego, dla którego Wieczerza była przede wszystkim pamiątką.

Czy katolik może przyjąć Wieczerzę w zborze?

Nie, według prawa Kościoła katolickiego katolik jako gość nie przystępuje do Wieczerzy w zborze protestanckim. Zasady wspólnoty sakramentalnej określa KPK kan. 844. Obecność na nabożeństwie, modlitwa i śpiew są przy tym jak najbardziej możliwe.

Dlaczego w zborach reformowanych nie ma obrazów?

Zbory reformowane są skromne, bo reformowani rozumieją dosłownie zakaz z Księgi Wyjścia (Wj 20,4), by nie czynić obrazów do oddawania czci. Katechizm heidelberski rozwija tę myśl w pytaniach 96-98 przy drugim przykazaniu. Kościół katolicki uzasadnia kult obrazów wcieleniem Syna Bożego (KKK 2131-2132). Dlatego dawne świątynie luterańskie, jak ta w Miastku, wyglądają inaczej niż zbory kalwińskie. Luteranie zachowali ołtarze i ambony, a śladem tamtego wystroju w Miastku jest pozostałość barokowego baldachimu ambonowego, umieszczona w 1998 r. w nastawie prezbiterium.

Czy metodyści dopuszczają rozwód?

Rozwód u metodystów wygląda inaczej niż w Kościele katolickim, bo w teologii protestanckiej małżeństwo nie jest sakramentem. Kościoły metodystyczne, według własnych przepisów, mogą dopuszczać ponowny ślub po rozwodzie po rozmowie duszpasterskiej. Kościół katolicki naucza, że małżeństwo sakramentalne jest nierozerwalne (KKK 1640). To różnica w nauce, nie w ocenie ludzi.

Przy tym temacie łatwo pomylić kilka poziomów. Rozdzielam je tak:

• Nauka Kościoła katolickiego: małżeństwo to przymierze, które Chrystus podniósł do godności sakramentu (KKK 1601).
• Prawo wewnętrzne Kościoła Ewangelicko-Metodystycznego w RP określa, kiedy duchowny może pobłogosławić ponowny związek.
• Praktyka duszpasterska w obu Kościołach dotyczy konkretnej sytuacji i rozmowy z duchownym.
• Opinie internetowe i rodzinne nie są nauką żadnego Kościoła.
• Osoby rozwiedzione pozostają członkami wspólnoty w obu tradycjach.

Szersze porównanie liturgii i obyczajów zawiera tekst kościół metodystów a katolicki.

Czy u protestantów małżeństwo jest sakramentem?

Nie. Luteranie, reformowani i metodyści uznają małżeństwo za święty stan ustanowiony przez Boga, ale nie za sakrament, bo sakramentami nazywają tylko chrzest i Wieczerzę. Ślub w zborze ma charakter błogosławieństwa związku.

Jak Kościół katolicki naucza o nierozerwalności małżeństwa?

Kościół katolicki naucza, że ważnie zawartego i dopełnionego małżeństwa sakramentalnego nie może rozwiązać żadna ludzka władza. Katechizm ujmuje to tak:

Węzeł małżeński ustanawia sam Bóg, dlatego małżeństwo zawarte i dopełnione między ochrzczonymi nie może zostać rozwiązane (parafraza) - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1640, 1992

O rozwodzie mówią punkty KKK 2382-2386. Katolicy z pytaniem o ważność swojego małżeństwa zwracają się do kancelarii własnej parafii albo do sądu biskupiego. Ten tekst ma charakter informacyjny i nie zastępuje rozmowy z duszpasterzem ani porady prawnej.

Konsensus sandomierski i mniejsze Kościoły protestanckie w Polsce dziś

Konsensus sandomierski to porozumienie luteran, reformowanych i braci czeskich zawarte w 1570 r. w Sandomierzu, charakteryzujące się wzajemnym uznaniem nauki, wspólnym frontem wobec antytrynitarzy i zachowaniem odrębności wyznań. Dziś tę tradycję kontynuują m.in. Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP i Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w RP, oba w Polskiej Radzie Ekumenicznej.

Czym był konsensus sandomierski z 1570 r.?

Konsensus sandomierski z 1570 r. był jednym z pierwszych w Europie porozumień między różnymi nurtami protestantyzmu. Nie stworzył jednego Kościoła, ale uznał, że luteranie, reformowani i bracia czescy wyznają tę samą wiarę w sprawach podstawowych. Dla polskiej historii to ważny przykład tolerancji wyznaniowej w czasach reformacji.

Jak czytać dane GUS o liczbie wiernych?

Liczebność obu Kościołów podaje Główny Urząd Statystyczny w publikacji „Wyznania religijne w Polsce”, opartej na sprawozdaniach samych wspólnot. Dane zmieniają się z wydania na wydanie, dlatego zanim przytoczysz liczbę, przejdź pięć kroków:

1. Otwórz najnowsze wydanie publikacji na stat.gov.pl i odczytaj, którego roku dotyczą dane.
2. Sprawdź, czy liczba oznacza ochrzczonych członków, czy osoby uczestniczące w nabożeństwach.
3. Porównaj dane z informacjami na oficjalnych stronach Kościoła reformowanego i metodystycznego.
4. Pamiętaj, że Narodowy Spis Powszechny liczy deklaracje mieszkańców, a nie członkostwo w Kościele.
5. Podawaj zawsze rok danych obok liczby.

Dlaczego Pomorze Środkowe było luterańskie?

Pomorze stało się luterańskie po sejmie w Trzebiatowie w 1534 r., który uznał luteranizm za religię panującą w księstwie. Stąd w regionie tyle dawnych świątyń luterańskich. Kościół w Miastku z lat 1730-1733 służył ewangelikom do 1945 r. 20 grudnia 1945 r. przekazano go katolikom, a 23 grudnia poświęcono pod wezwaniem NMP Wspomożenia Wiernych. W lekturze źródeł o Miastku nie trafiłam na ślad zboru metodystycznego ani reformowanego w samym mieście.

Najczęściej zadawane pytania

Czym jest kościół metodystyczny?

To Kościół protestancki wyrosły z ruchu odnowy Johna Wesleya w XVIII-wiecznej Anglii. Początkowo działał wewnątrz Kościoła anglikańskiego, a po śmierci Wesleya w 1791 r. się usamodzielnił. W Polsce istnieje jako Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w RP.

Czy kalwiniści to to samo co ewangelicy reformowani?

W praktyce tak. „Kalwiniści” to nazwa potoczna od Jana Kalwina, a „ewangelicy reformowani” to nazwa, której używają sami wierni i ich Kościół w Polsce. Tradycja ta czerpie zresztą nie tylko z Kalwina, ale też ze Zwinglego i Bullingera.

Czy metodyści to sekta?

Nie. Metodyści to Kościół chrześcijański, który wyznaje Trójcę Świętą i chrzci w Jej imię, a Kościół katolicki uznaje ważność tego chrztu. Polski Kościół metodystyczny należy do Polskiej Rady Ekumenicznej i prowadzi dialog z Kościołem katolickim.

Czy ewangelik może być świadkiem chrztu katolickiego?

Tak, ale jako świadek, razem z katolickim chrzestnym. Określa to KPK kan. 874 § 2. Szczegóły i wymagane dokumenty ustala kancelaria parafii, w której odbywa się chrzest.

Czy metodyści i reformowani świętują Wielkanoc razem z katolikami?

Tak. Kościoły zachodnie, w tym katolicy, luteranie, reformowani i metodyści, liczą datę Wielkanocy według kalendarza gregoriańskiego, więc obchodzą ją tego samego dnia. Inną datę mają zwykle Kościoły prawosławne, które korzystają z kalendarza juliańskiego.

Czy w Polsce istnieje wspólna rada Kościołów protestanckich?

Tak, Polska Rada Ekumeniczna zrzesza m.in. Kościoły luterański, reformowany i metodystyczny oraz Kościół prawosławny. Kościół katolicki nie jest jej członkiem, ale współpracuje z nią przez Radę KEP ds. Ekumenizmu, np. przy Tygodniu Modlitw o Jedność Chrześcijan w styczniu.

Źródła i literatura

1. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1992, nr 891, 1030-1032, 1113, 1376, 1471, 1601, 1640, 2131-2132, 2382-2386
2. Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 844 i 874
3. Światowa Federacja Luterańska i Kościół katolicki, Wspólna deklaracja w sprawie nauki o usprawiedliwieniu, 1999 (przystąpienia: metodyści 2006, reformowani 2017)
4. Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP, księgi wyznaniowe: Katechizm heidelberski (1563), Druga Konfesja Helwecka (1566)
5. Kościół Ewangelicko-Metodystyczny w RP, oficjalna strona
6. Polska Rada Ekumeniczna, oficjalna strona
7. Główny Urząd Statystyczny, Wyznania religijne w Polsce, wydanie 2022
8. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, Parafia NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku, katalog parafii
9. Tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych” w kruchcie kościoła w Miastku, oprac. Piotr Zieliński
10. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia, Wydawnictwo Pallottinum (1 Tm 2,4; Wj 20,4)