Luteranizm - co to jest i jak powstał po reformacji

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 28.10.2026

Spis treści

Luteranizm to wyznanie chrześcijańskie, które wyrosło z reformacji Marcina Lutra. Reformacja zaczęła się 31 października 1517 roku w Wittenberdze. Podstawą luteranizmu jest Konfesja Augsburska z 1530 roku, autorstwa Filipa Melanchtona. Luteranie wierzą, że człowiek zostaje usprawiedliwiony z łaski przez wiarę, a jedyną normą nauki jest Pismo Święte. W Polsce luteranizm reprezentuje Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP.

Piszę o tym z lokalnego powodu. Kościół w Miastku, dziś katolicki kościół NMP Wspomożenia Wiernych, przez 212 lat (1733-1945) służył ewangelikom. Opisuję luteranizm na podstawie jego własnych źródeł, bez polemiki.

Luteranizm co to jest?

Luteranizm to nurt protestantyzmu, charakteryzujący się nauką o usprawiedliwieniu z wiary, uznaniem Pisma Świętego za jedyną normę wiary oraz dwoma sakramentami: chrztem i Wieczerzą Pańską. Najważniejsze księgi wyznaniowe to Konfesja Augsburska (1530) i Mały Katechizm Lutra (1529). Razem z innymi pismami zebrano je w 1580 roku w Księdze Zgody.

Czy luteranin to ewangelik?

Tak, każdy luteranin jest ewangelikiem, ale nie każdy ewangelik jest luteraninem. Ewangelikami są w Polsce także reformowani (kalwiniści) i metodyści. Różnice między tymi grupami opisuję szerzej w tekście ewangelicy: luteranie i reformowani.

Luteranizm, protestantyzm, ewangelicyzm: jak nie pomylić pojęć?

Te słowa oznaczają kręgi różnej wielkości:

• Protestantyzm - najszersze pojęcie, obejmuje wszystkie Kościoły wyrosłe z reformacji XVI wieku i ich późniejsze odgałęzienia.
• Ewangelicyzm - w polskim użyciu Kościoły nawiązujące bezpośrednio do reformacji: luterański, reformowany, metodystyczny.
• Luteranizm - konkretne wyznanie oparte na Konfesji Augsburskiej i naukach Marcina Lutra.
• Kalwinizm - nurt reformowany, wywodzący się od Jana Kalwina i Ulricha Zwingliego.

Kto był twórcą luteranizmu?

Twórcą luteranizmu był Marcin Luter (1483-1546), niemiecki zakonnik augustiański i profesor teologii na uniwersytecie w Wittenberdze. Nie należy go mylić z amerykańskim pastorem Martinem Lutherem Kingiem. Naukę nowego wyznania współtworzyli Filip Melanchton i Jan Bugenhagen.

Kim był Marcin Luter?

Luter był synem górnika z Saksonii, prawnikiem z wykształcenia i biblistą z zawodu. Najważniejsze daty jego życia:

1. 1483 - narodziny w Eisleben w Saksonii.
2. 1505 - wstąpienie do klasztoru augustianów w Erfurcie.
3. 1512 - doktorat z teologii i katedra biblistyki w Wittenberdze.
4. 1525 - ślub z byłą zakonnicą Katarzyną von Bora.
5. 1529 - wydanie Małego i Dużego Katechizmu.
6. 1546 - śmierć w Eisleben i pochówek w kościele zamkowym w Wittenberdze.

Filip Melanchton i Jan Bugenhagen: kto współtworzył reformację?

Filip Melanchton, humanista i grecysta, napisał Konfesję Augsburską i jej Apologię. Jan Bugenhagen urodził się w Wolinie. Był proboszczem w Wittenberdze i spowiednikiem Lutra. Napisał też ordynacje kościelne dla wielu krajów, w tym dla Pomorza. Dla historii Miastka to postać ważniejsza niż sam Luter.

Czy Luter chciał założyć nowy Kościół?

Nie, Luter chciał reformy Kościoła zachodniego, a nie nowej wspólnoty. Jego 95 tez było zaproszeniem do akademickiej dysputy o odpustach. Osobne struktury kościelne powstały dopiero wtedy, gdy porozumienie z Rzymem okazało się niemożliwe.

Jak powstał luteranizm: od 95 tez do pokoju augsburskiego

Luteranizm powstawał przez 38 lat. Ta droga zaczęła się 31 października 1517 roku, kiedy Luter ogłosił 95 tez o odpustach. Zakończył ją pokój augsburski z 1555 roku, który uznał luteranizm prawnie w Rzeszy. Najważniejsze etapy po drodze to ekskomunika Lutra (1521) i Konfesja Augsburska (1530).

Najłatwiej zapamiętać to jako oś dat:

1. 31.10.1517 - 95 tez o odpustach.
2. 1520 - bulla Exsurge Domine grożąca Lutrowi ekskomuniką. Luter spalił ją publicznie 10 grudnia.
3. 3.01.1521 - bulla Decet Romanum Pontificem, czyli formalna ekskomunika.
4. 1521 - sejm w Wormacji i edykt wormacki.
5. 1522 - niemiecki przekład Nowego Testamentu. Cała Biblia ukazała się w 1534 roku.
6. 1530 - Konfesja Augsburska.
7. 1555 - pokój augsburski.

1517: 95 tez w Wittenberdze

Reformacja zaczęła się 31 października 1517 roku. Luter rozesłał wtedy 95 tez przeciw nadużyciom w głoszeniu odpustów, m.in. do arcybiskupa Albrechta z Moguncji. Przybicie tez do drzwi kościoła zamkowego w Wittenberdze to obraz utrwalony przez tradycję. Historycy wciąż spierają się, czy to wydarzenie naprawdę miało miejsce.

1521: sejm w Wormacji i przekład Biblii

W kwietniu 1521 roku Luter odmówił przed cesarzem Karolem V odwołania swoich pism, a edykt wormacki uczynił go banitą. Elektor saski Fryderyk Mądry ukrył go na zamku Wartburg. Tam Luter w kilka miesięcy przetłumaczył Nowy Testament na niemiecki.

1530: Konfesja Augsburska

25 czerwca 1530 roku na sejmie w Augsburgu odczytano przed cesarzem wyznanie wiary protestanckich książąt i miast. Przygotował je Melanchton. Ma 28 artykułów: 21 wykłada naukę, a 7 omawia nadużycia, które reformatorzy chcieli usunąć. Od tego dokumentu pochodzi nazwa polskiego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego.

1555: pokój augsburski i zasada cuius regio, eius religio

Pokój augsburski z 1555 roku uznał luteranizm w Rzeszy obok katolicyzmu. O wyznaniu poddanych decydował władca. Później ujęto to w formułę cuius regio, eius religio („czyja władza, tego religia”). Dlatego całe księstwa, w tym Pomorze, przechodziły na luteranizm decyzją jednego sejmu.

W co wierzą luteranie?

Luteranie wierzą w Trójjedynego Boga i uznają Skład Apostolski oraz Credo nicejskie. Najważniejszym artykułem wiary jest dla nich usprawiedliwienie człowieka z łaski przez wiarę w Chrystusa (Konfesja Augsburska, art. IV). Jedyną normą nauki jest dla nich Pismo Święte.

Cztery zasady: tylko Pismo, tylko wiara, tylko łaska, tylko Chrystus

Cztery zasady „sola” streszczają teologię luterańską:

• Sola scriptura (tylko Pismo) - Biblia jest jedyną normą wiary, a tradycja ma wartość, o ile się z nią zgadza.
• Sola fide (tylko wiara) - człowiek zostaje usprawiedliwiony przez wiarę, a nie przez swoje uczynki.
• Sola gratia (tylko łaska) - zbawienie jest darem Boga, na który nie da się zapracować.
• Solus Christus (tylko Chrystus) - jedynym pośrednikiem między Bogiem a człowiekiem jest Jezus Chrystus.

Co to jest sola fide?

Sola fide to zasada, według której Bóg uznaje człowieka za sprawiedliwego dzięki wierze w Chrystusa, a nie dzięki jego zasługom. Dobre uczynki są owocem wiary, a nie jej warunkiem. Luter opierał tę naukę m.in. na Liście do Rzymian:

„Sądzimy bowiem, że człowiek osiąga usprawiedliwienie przez wiarę, niezależnie od pełnienia nakazów Prawa.” - Rz 3,28, Biblia Tysiąclecia

Czym jest kapłaństwo powszechne wiernych?

Kapłaństwo powszechne to przekonanie, że każdy ochrzczony ma bezpośredni dostęp do Boga i odpowiada za świadectwo Ewangelii. Nie znosi ono urzędu duchownego. Według art. XIV Konfesji Augsburskiej publicznie nauczać i udzielać sakramentów może tylko osoba prawowicie powołana. Pełne zestawienie różnic w nauce znajdziesz w tekście wiara luterańska a katolicyzm.

Jakie są sakramenty w luteranizmie?

Luteranie uznają dwa sakramenty ustanowione przez Chrystusa: chrzest i Wieczerzę Pańską. W Wieczerzy wierzą w rzeczywistą obecność ciała i krwi Chrystusa (Konfesja Augsburska, art. IX-X). Spowiedź jest praktykowana, ale nie wszyscy luteranie przypisują jej ten sam status. Kościół katolicki naucza o siedmiu sakramentach (KKK 1113).

Chrzest i Wieczerza Pańska: co je łączy?

Sakrament to dla luteran obrzęd ustanowiony przez Chrystusa, z widzialnym znakiem i obietnicą łaski. Luteranie chrzczą niemowlęta, a w Wieczerzy przyjmują Komunię pod dwiema postaciami. Zestawienie z nauką katolicką:

Obrzęd	Kościół luterański	Kościół katolicki (KKK 1113)
Chrzest	sakrament	sakrament
Wieczerza Pańska / Eucharystia	sakrament, Komunia pod dwiema postaciami	sakrament
Spowiedź	praktykowana; w Apologii (1531) zaliczona do sakramentów	sakrament pokuty i pojednania
Konfirmacja / bierzmowanie	obrzęd, potwierdzenie przymierza chrztu	sakrament
Ślub	obrzęd błogosławieństwa	sakrament
Ordynacja / święcenia	obrzęd powołania do urzędu	sakrament
Namaszczenie chorych	modlitwa za chorych, bez statusu sakramentu	sakrament

Czy luteranie się spowiadają?

Tak, luteranie się spowiadają. Najczęściej jest to spowiedź ogólna przed Wieczerzą Pańską, ale można też poprosić o spowiedź indywidualną. Konfesja Augsburska (art. XI) każe zachować prywatne rozgrzeszenie, ale nie wymaga wyliczania wszystkich grzechów. Melanchton w Apologii nazywa rozgrzeszenie sakramentem. Dlatego w części tradycji luterańskiej mówi się o trzech sakramentach.

Rzeczywista obecność: czym luteranie różnią się od kalwinistów?

Luteranie wierzą, że ciało i krew Chrystusa są prawdziwie obecne „w, z i pod” postaciami chleba i wina. Kalwiniści mówią o obecności duchowej, a Zwingli widział w Wieczerzy przede wszystkim pamiątkę. Luteranie odrzucają katolicką naukę o przeistoczeniu. Podobnie jak katolicy wierzą jednak, że Chrystus jest w Wieczerzy rzeczywiście obecny.

Czy ewangelicy wierzą w Maryję?

Tak. Luteranie wyznają, że Maryja jest Matką Jezusa i Bożą Rodzicielką, bo mówi o tym Credo („narodził się z Maryi Panny”) i opis zwiastowania (Łk 1,26-38). Szanują ją jako wzór wiary i pokory. Nie kierują jednak do niej modlitw i nie uznają katolickich dogmatów z 1854 i 1950 roku.

Czy luteranie modlą się do Maryi?

Nie, luteranie nie modlą się do Maryi ani do świętych. Artykuł XXI Konfesji Augsburskiej pozwala wspominać świętych jako przykłady wiary. Stwierdza jednak, że Pismo nie uczy ich wzywania, bo jedynym pośrednikiem jest Chrystus. Różnice w skrócie:

• Boże macierzyństwo (Sobór Efeski, 431) - luteranie je uznają.
• Dziewicze narodzenie Jezusa - luteranie wyznają je w Credo.
• Niepokalane Poczęcie (Pius IX, 1854) - luteranie nie uznają go za dogmat.
• Wniebowzięcie (Pius XII, 1950) - luteranie nie uznają go za dogmat.
• Wzywanie wstawiennictwa - w praktyce luterańskiej nie występuje.

Co Luter pisał o Magnificat?

W 1521 roku, w samym środku sporu z Rzymem, Luter napisał komentarz do pieśni Maryi z Łk 1,46-55. Przedstawia w nim Maryję jako przykład osoby, która wszystko przypisuje Bogu, a nie sobie.

Wspomożenie Wiernych w dawnym kościele ewangelickim: skąd ten kontrast?

W Miastku ten kontrast widać bardzo wyraźnie. 23 grudnia 1945 roku świątynia zbudowana dla luteran otrzymała wezwanie NMP Wspomożenia Wiernych. 24 maja 1946 roku poświęcono w niej obraz patronki namalowany przez Leonarda Drapiewskiego z Poznania (według dawnej strony parafii z 2022 r.). Nie oceniam tej zmiany, tylko ją odnotowuję.

Luteranizm, kalwinizm i anglikanizm: najważniejsze różnice

Luteranizm, kalwinizm i anglikanizm to trzy główne nurty reformacji XVI wieku. Różnią się rozumieniem Wieczerzy Pańskiej, ustrojem Kościoła i wyglądem świątyń. Luteranie zachowali najwięcej z dawnej liturgii, a kalwiniści najwięcej z niej usunęli. Anglikanie połączyli urząd biskupa z teologią reformacji.

Cecha	Luteranizm	Kalwinizm	Anglikanizm
Początek	Marcin Luter, Wittenberga 1517	Jan Kalwin, Genewa (od 1536)	Henryk VIII, Akt supremacji 1534
Księga wyznaniowa	Konfesja Augsburska 1530	m.in. Katechizm heidelberski 1563	39 artykułów, Book of Common Prayer
Wieczerza Pańska	rzeczywista obecność	obecność duchowa	różne ujęcia w zależności od nurtu
Predestynacja	bez mocnego akcentu	akcent centralny	akcent umiarkowany
Wnętrze kościoła	ołtarz, krucyfiks, świece, obrazy	surowe, bez obrazów	bliskie katolickiemu
Kościół w Polsce	Ewangelicko-Augsburski	Ewangelicko-Reformowany	brak dużej struktury

Co z tego wynika w praktyce:

• Liturgia - luterańskie nabożeństwo zachowało układ Mszy, dlatego katolik łatwo się w nim odnajduje.
• Obrazy - luteranie nie usuwali ich masowo, stąd barokowe wnętrza w kościołach Pomorza.
• Ustrój - Kościół luterański w Polsce dzieli się na diecezje z biskupami, a w tradycji reformowanej większą rolę odgrywają synody i prezbiterzy.

Czym luteranizm różni się od kalwinizmu?

Najważniejsza różnica dotyczy Wieczerzy Pańskiej: luteranie wierzą w rzeczywistą obecność Chrystusa, a kalwiniści w obecność duchową. Kalwinizm mocniej akcentuje predestynację i suwerenność Boga, a jego świątynie są wyraźnie surowsze. W Polsce kalwinistów reprezentuje Kościół Ewangelicko-Reformowany.

Skąd wziął się anglikanizm?

Anglikanizm powstał z decyzji politycznej. W 1534 roku Akt supremacji uczynił króla Henryka VIII głową Kościoła w Anglii. Naukę reformacji wprowadzano później, m.in. przez Book of Common Prayer (1549). Anglikanie zachowali biskupów i bogatą liturgię.

Ile jest luteran w Polsce?

Najbardziej wiarygodne dane o liczbie luteran w Polsce publikuje GUS w opracowaniu „Wyznania religijne w Polsce” (wydanie z 2022 roku). Własne dane podaje też Kościół Ewangelicko-Augsburski na stronie luteranie.pl. Liczby zmieniają się co roku. Dlatego aktualną liczbę sprawdź w tych źródłach i zwróć uwagę, z jakiego dnia są dane.

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP: diecezje i parafie

Kościół dzieli się na sześć diecezji. Na czele każdej stoi biskup diecezjalny, a całym Kościołem kieruje Biskup Kościoła wraz z Konsystorzem i Synodem. Diecezje według luteranie.pl:

• Diecezja cieszyńska - najliczniejsza, obejmuje Śląsk Cieszyński.
• Diecezja katowicka - Górny Śląsk i część Małopolski.
• Diecezja mazurska - Warmia i Mazury.
• Diecezja pomorsko-wielkopolska - m.in. Pomorze, w tym okolice Miastka.
• Diecezja warszawska - Mazowsze, Łódź i wschód kraju.
• Diecezja wrocławska - Dolny Śląsk.

Mapę parafii i dane o liczbie wiernych zebrałam w tekście parafie i diecezje luterańskie w Polsce.

Gdzie w Polsce mieszkają luteranie?

Najwięcej luteran mieszka na Śląsku Cieszyńskim (m.in. w Cieszynie, Ustroniu i Wiśle), na Mazurach, w Warszawie i w Łodzi. Na Pomorzu Środkowym po powojennej wymianie ludności zostały tylko niewielkie parafie.

Jaki status prawny ma Kościół luterański w Polsce?

Stosunki państwa z Kościołem reguluje ustawa z 13 maja 1994 roku o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej. Historię tej wspólnoty od XVI wieku opisuję w tekście Kościół ewangelicko-augsburski w RP.

Luteranizm na Pomorzu: Trzebiatów 1534 i ewangelickie Miastko

Pomorze stało się luterańskie w 1534 roku. Sejm w Trzebiatowie uznał wtedy luteranizm za religię panującą w księstwie (według dawnej strony parafii w Miastku z 2022 r.). Kościół w Miastku zbudowano w latach 1730-1733 jako ewangelicką świątynię miejską. Służył luteranom aż do 1945 roku.

Kiedy Pomorze stało się luterańskie?

W 1534 roku, na sejmie w Trzebiatowie. Zadziałała tu zasada, że o wyznaniu decyduje władca. Organizację nowego Kościoła przygotował pochodzący z Wolina Jan Bugenhagen, autor pomorskiej ordynacji kościelnej.

Czy kościół w Miastku był luterański?

Tak. Obecny kościół w Miastku poświęcono w 1733 roku jako ewangelicką świątynię miejską (Stadtkirche), a jego fundatorami była rodzina von Massow. To piąty kościół w tym miejscu, po pożarach z lat 1628, 1657 i 1719. Kolejne etapy według tablicy w kruchcie i dawnej strony parafii:

1. 1730-1733 - budowa obecnego, późnobarokowego kościoła.
2. 1876 - dwunastogłosowe organy firmy B. Grüneberga ze Szczecina.
3. 1904 - nowa wieża z zegarem.
4. 1927 - barokowy hełm wieży, wykonany przez firmę z Berlina.
5. 1945 - centrum miasta spłonęło, kościół ocalał.
6. 20.12.1945 - przekazanie świątyni katolikom, a 23.12.1945 jej poświęcenie.

Kanzelaltar: co zostało po luterańskim wnętrzu?

Kanzelaltar to ołtarz połączony z amboną, typowy dla luterańskich kościołów XVIII wieku. Ambona i ołtarz stoją w jednej linii, bo kazanie i sakrament są dla luteran równie ważne. W Miastku późnobarokowy ołtarz przestał istnieć po 1972 roku. W 1998 roku w nastawie umieszczono jednak pozostałość baldachimu ambonowego ze skrzydłami. Jak takie wnętrze działało w czasie liturgii, pokazuję w tekście kościół luterański od środka i przebieg nabożeństwa.

Katolicy i luteranie dziś: wspólna deklaracja z 1999 roku

31 października 1999 roku w Augsburgu Światowa Federacja Luterańska i Papieska Rada ds. Popierania Jedności Chrześcijan podpisały Wspólną deklarację w sprawie nauki o usprawiedliwieniu. Uznano w niej, że wzajemne potępienia z XVI wieku w tej sprawie nie dotyczą dzisiejszej nauki obu Kościołów. Pełnej jedności kościelnej deklaracja nie przyniosła.

Razem wyznajemy, że jedynie z łaski i w wierze w zbawcze dzieło Chrystusa, a nie na podstawie naszych zasług, zostajemy przyjęci przez Boga i otrzymujemy Ducha Świętego (parafraza pkt 15) - Wspólna deklaracja w sprawie nauki o usprawiedliwieniu, Augsburg, 1999

Czy katolicy i luteranie się pojednali?

Częściowo. W nauce o usprawiedliwieniu tak, w wielu innych sprawach nie. Różnice wciąż dotyczą m.in. urzędu kościelnego, papiestwa, liczby sakramentów i nauki o Maryi. W Kościele katolickim zasady udzielania sakramentów chrześcijanom innych wyznań określa kan. 844 Kodeksu Prawa Kanonicznego.

Co mówi dekret Unitatis redintegratio?

Dekret o ekumenizmie Soboru Watykańskiego II ogłoszono 21 listopada 1964 roku. Uznaje on ochrzczonych w innych Kościołach za braci w Chrystusie i zachęca do dialogu oraz wspólnej modlitwy. Katolicką naukę o jedności Kościoła i podziałach streszcza Katechizm (KKK 817-822).

Jak wygląda ekumenizm w praktyce w Polsce?

W praktyce ekumenizm to wspólna modlitwa i współpraca, a nie łączenie Kościołów:

• Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan - zwyczaj obchodzony co roku w styczniu. Program nabożeństw publikują diecezje i parafie.
• Ekumeniczny przekład Biblii - przekład Nowego Testamentu i Psalmów, który powstał z inicjatywy Towarzystwa Biblijnego w Polsce.
• Uznanie chrztu - według nauki Kościoła katolickiego chrzest udzielony w Kościele luterańskim jest ważny.

Aktualne terminy i programy wydarzeń ekumenicznych sprawdzisz na stronie swojej diecezji albo najbliższej parafii ewangelickiej.

Najczęściej zadawane pytania

Czy luteranie mają księży?

Tak. Luteranie mają duchownych, nazywanych w Polsce księżmi lub pastorami. Są oni ordynowani do głoszenia słowa i udzielania sakramentów. Mogą zawierać małżeństwa, a na czele Kościoła stoją biskupi.

Czy luteranie obchodzą święta jak katolicy?

Główne święta są wspólne: Boże Narodzenie, Wielkanoc i Zesłanie Ducha Świętego. Dla luteran szczególnie ważny jest Wielki Piątek. 31 października obchodzą Pamiątkę Reformacji, na wspomnienie 95 tez.

Czy luteranie wierzą w świętych?

Tak, ale inaczej niż katolicy. Wspominają świętych jako wzory wiary i dobrych uczynków, a wiele kościołów luterańskich nosi ich wezwania. Nie proszą ich jednak o wstawiennictwo (Konfesja Augsburska, art. XXI).

Czy luteranie żegnają się znakiem krzyża?

Mogą i w części tradycji to robią. Mały Katechizm Lutra zaleca przeżegnanie się rano i wieczorem przed modlitwą. W polskich parafiach zwyczaj bywa różny.

Czy katolik może pójść na nabożeństwo luterańskie?

Tak, katolik może uczestniczyć w nabożeństwie luterańskim, np. podczas Tygodnia Modlitw o Jedność Chrześcijan albo na ślubie znajomych. Przyjmowanie Komunii to inna sprawa, bo regulują je przepisy obu Kościołów (dla katolików kan. 844 KPK). W razie wątpliwości zapytaj duszpasterza w swojej parafii.

Źródła i literatura

1. Konfesja Augsburska (Confessio Augustana), 1530, art. IV, IX-XIV, XXI; wyd. polskie w: Księgi wyznaniowe Kościoła luterańskiego, Wydawnictwo Augustana, Bielsko-Biała.
2. Wspólna deklaracja w sprawie nauki o usprawiedliwieniu, Światowa Federacja Luterańska i Papieska Rada ds. Popierania Jedności Chrześcijan, Augsburg 1999
3. Sobór Watykański II, dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio, 1964
4. Katechizm Kościoła Katolickiego, 1992, nr 817-822, 1113; Kodeks Prawa Kanonicznego, 1983, kan. 844.
5. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia: Rz 3,28; Łk 1,26-38; Łk 1,46-55.
6. GUS, Wyznania religijne w Polsce, 2022
7. Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP, luteranie.pl
8. Ustawa z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w Rzeczypospolitej Polskiej.
9. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, katalog parafii: Miastko, NMP Wspomożenia Wiernych
10. Tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych” w kruchcie, oprac. Piotr Zieliński (Wikimedia Commons)
11. Dawna strona parafii w Miastku (parafiamiastko.pl), kalendarium i historia parafii, zrzut z 2022 r. w Internet Archive.