Kościoły poewangelickie na Pomorzu - jak przejmowano świątynie po 1945 r.

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 14.11.2026

Spis treści

Kościoły poewangelickie na Pomorzu - jak przejmowano je po 1945 r.

Kościoły poewangelickie na Pomorzu to dawne świątynie luterańskie, które po 1945 r. zaczęły służyć głównie katolickim mieszkańcom regionu. Kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku był ewangelicką Stadtkirche przez 212 lat, od 1733 do 1945 r., a 23 grudnia 1945 r. został poświęcony dla kultu katolickiego.

Czym są kościoły ewangelickie?

Kościół ewangelicki to świątynia wspólnoty wyrosłej z reformacji, charakteryzująca się centralnym miejscem kazania, prostszym wystrojem oraz innym rozumieniem sakramentów niż w katolicyzmie. Kościół poewangelicki oznacza dawną świątynię ewangelicką używaną dziś przez inną wspólnotę, na Pomorzu najczęściej katolicką.

Po czym poznać kościół poewangelicki?

Kościół poewangelicki najczęściej rozpoznasz po emporach, osiowym ustawieniu ambony i ołtarza, niemieckich inskrypcjach albo tablicach fundacyjnych. W Miastku ważnym śladem dawnego wystroju był Kanzelaltar, czyli ołtarz połączony z amboną.

• Empory - galerie nad nawą zwiększały liczbę miejsc dla uczestników nabożeństwa i często zachowały się po zmianie użytkownika świątyni.
• Ambona - w kościołach luterańskich podkreślała znaczenie głoszenia Słowa Bożego, dlatego bywała ustawiona w osi wnętrza.
• Kanzelaltar - połączenie ambony z ołtarzem jest charakterystycznym rozwiązaniem protestanckiego baroku.
• Niemieckie napisy - inskrypcje fundacyjne, epitafia i dawne tablice mogą dokumentować historię budynku.

Czy określenie „poewangelicki” jest oceną?

Nie. To określenie historyczne, które opisuje wcześniejszą funkcję świątyni, a nie jej dzisiejszą wartość religijną lub artystyczną. Na Pomorzu luteranizm był religią panującą od 1534 r. do końca wojny, dlatego jego ślady są częścią krajobrazu regionu.

Wątek regionalny szerzej opisuje tekst o historii luteranizmu na Pomorzu. W Miastku warto też poznać dzieje Stadtkirche w Miastku, która przez ponad dwa stulecia była miejscem ewangelickiego kultu.

Dlaczego w 1945 r. tyle świątyń zostało bez wiernych?

W 1945 r. kościoły ewangelickie Pomorza często straciły dotychczasowe wspólnoty wskutek powojennej zmiany granic i przesiedleń ludności niemieckiej. Ich miejsce zajęli przybysze z centralnej Polski i Kresów, w większości katolicy, potrzebujący miejsc modlitwy oraz organizacji życia parafialnego.

Skąd na Pomorzu wzięli się katolicy po wojnie?

Nowi mieszkańcy przybywali do miast i wsi Pomorza wraz z powojennym osadnictwem. Przywozili własne tradycje religijne, obrazy, modlitewniki oraz pamięć o utraconych rodzinnych parafiach. Puste świątynie stawały się więc naturalnymi miejscami tworzenia nowych wspólnot.

• Zmiana granic - po 1945 r. Pomorze znalazło się w granicach Polski, co zmieniło strukturę językową i wyznaniową regionu.
• Przesiedlenia - wcześniejsi mieszkańcy, przeważnie ewangelicy, opuszczali miejscowości lub byli z nich wysiedlani.
• Nowe parafie - przybywający katolicy potrzebowali świątyń, kancelarii i miejsc sprawowania liturgii.
• Wojenne zniszczenia - część budynków nie przetrwała walk i pożarów, dlatego nie każda dawna świątynia mogła dalej służyć mieszkańcom.

Czy wszystkie kościoły przetrwały wojnę?

Nie. Los budynków był różny: część ocalała, część została uszkodzona, a część zniknęła z krajobrazu miejscowości. W Miastku centrum miasta spłonęło w 1945 r., lecz kościół przy dawnym rynku ocalał, dzięki czemu mógł zostać przejęty przez katolików.

Świątynia bez stałego gospodarza szybko niszczeje: przecieka dach, wilgoć uszkadza tynki, a wyposażenie traci kontekst i ochronę. Ten drugi, trudniejszy los pokazują ruiny kościołów ewangelickich na Pomorzu.

Kto decydował o przekazaniu kościołów katolikom?

Za organizację życia katolickiego na Ziemiach Zachodnich i Północnych odpowiadały po 1945 r. administracje apostolskie ustanowione przez kard. Augusta Hlonda z uprawnień Stolicy Apostolskiej. W praktyce przejęcie konkretnej świątyni łączyło działania władz, nowych duchownych i miejscowej społeczności.

Kim był kard. August Hlond dla Ziem Zachodnich i Północnych?

Kard. August Hlond był Prymasem Polski i jedną z kluczowych postaci organizujących polskie struktury kościelne na terenach objętych powojenną zmianą granic. W 1945 r. ustanowiono administracje apostolskie, które miały zapewnić opiekę duszpasterską nowym mieszkańcom.

„Miejscami świętymi są te, które przez poświęcenie lub błogosławieństwo zostały przeznaczone do kultu Bożego.” - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1205, 1983

Kiedy do Miastka przybył ks. Jan Karnicki?

Ks. Jan Karnicki objął parafię w Miastku 31 sierpnia 1945 r. i był pierwszym polskim księdzem tej wspólnoty po wojnie. Według dawnego kalendarium parafialnego kard. August Hlond wizytował Miastko 29 października 1947 r.

• Ks. Jan Karnicki - pełnił posługę w Miastku w latach 1945-1962 i uczestniczył w budowaniu powojennej wspólnoty.
• Kard. August Hlond - organizował administracje apostolskie w 1945 r. dla ziem objętych nową sytuacją kościelną.
• Ks. Edmund Nowicki - należał do duchownych związanych z organizowaniem struktur kościelnych na zachodnich i północnych terenach Polski.
• Diecezja koszalińsko-kołobrzeska - powstała w 1972 r., gdy ustalono stałą organizację diecezjalną na tych terenach.

Jak wyglądało przejęcie świątyni krok po kroku?

Przejęcie kościoła poewangelickiego zwykle przebiegało w pięciu etapach: przekazanie kluczy, uporządkowanie spraw administracyjnych, poświęcenie, nadanie nowego wezwania i późniejsza konsekracja. W Miastku jesienią 1945 r. przekazano klucze, 23 grudnia odbyło się poświęcenie, a uroczysta konsekracja nastąpiła dopiero 24 maja 2000 r.

Jak przebiegało przekazanie kluczy i inwentarza?

Pierwszym krokiem było objęcie budynku i zachowanego wyposażenia przez nową wspólnotę. Klucze często przekazywał pastor lub osoba opiekująca się kościołem, lecz nie należy zakładać, że każdy przypadek wyglądał identycznie.

1. Przekazanie kluczy - umożliwiało wejście do świątyni i zabezpieczenie budynku przed dalszym zniszczeniem.
2. Ocena stanu kościoła - nowa wspólnota sprawdzała dach, okna, wyposażenie i możliwość odprawiania liturgii.
3. Ustalenie opieki - parafia organizowała sprzątanie, naprawy oraz podstawowe przygotowanie wnętrza.
4. Poświęcenie świątyni - obrzęd umożliwiał sprawowanie kultu katolickiego zgodnie z prawem Kościoła.
5. Nowe wezwanie - patron kościoła wskazywał religijną tożsamość powstającej wspólnoty.

Czym różni się poświęcenie kościoła od konsekracji?

Poświęcenie kościoła to obrzęd, po którym świątynia może służyć kultowi, natomiast konsekracja, nazywana też dedykacją, ma charakter uroczysty i trwały. KPK w kan. 1217 nakazuje poświęcić lub dedykować nowo zbudowany kościół możliwie szybko po zakończeniu prac.

„Kościół po wybudowaniu należy jak najszybciej poświęcić lub dedykować.” - Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1217, 1983

Dlaczego nadawano nowe wezwania?

Nowe wezwanie wyrażało katolicką tożsamość wspólnoty i porządkowało jej kalendarz liturgiczny. W Miastku kościół 23 grudnia 1945 r. otrzymał tytuł Najświętszej Maryi Panny Wspomożenia Wiernych.

Kiedy następowała konsekracja po latach?

Konsekracja mogła nastąpić po remoncie i przygotowaniu stałego ołtarza, nawet po wielu dekadach użytkowania świątyni. W Miastku od poświęcenia w 1945 r. do konsekracji bp. Mariana Gołębiewskiego w 2000 r. minęło 55 lat.

Przykład z Miastka: co wydarzyło się w grudniu 1945 r.?

Kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku pokazuje pełny ciąg przemiany dawnej świątyni ewangelickiej. Budynek wzniesiono w latach 1730-1733, katolicy mieli wcześniej kaplicę przy ul. Mickiewicza 3 od 1917 r., a przejęty kościół poświęcono 23 grudnia 1945 r.

Ile czasu minęło od przekazania do poświęcenia?

Od oficjalnego przekazania 20 grudnia 1945 r. do poświęcenia 23 grudnia minęły trzy dni. Jesienią 1945 r. pastor przekazał klucze, a 20 grudnia kościół oficjalnie przekazano katolikom.

Jaki był pierwszy katolicki obraz w kościele w Miastku?

Pierwszym wskazanym w lokalnym kalendarium powojennym dziełem był obraz NMP Wspomożenia Wiernych autorstwa Leonarda Drapiewskiego z Poznania. Obraz poświęcono 24 maja 1946 r., w dniu odpustu patronalnego.

• 1730-1733 - w tym okresie zbudowano obecny, piąty z kolei kościół w tym miejscu.
• 1733-1945 - świątynia służyła ewangelikom jako Stadtkirche w Miastku.
• 20 grudnia 1945 r. - nastąpiło oficjalne przekazanie kościoła katolikom.
• 23 grudnia 1945 r. - odbyło się poświęcenie i nadanie wezwania NMP Wspomożenia Wiernych.
• 24 maja 2000 r. - bp Marian Gołębiewski dokonał konsekracji kościoła.

Historia budynku nie zaczęła się w 1733 r. W tym samym miejscu stało wcześniej kilka świątyń, dlatego pomocnym kontekstem jest tekst piąty kościół w tym samym miejscu.

Co zmieniano we wnętrzach poewangelickich kościołów?

Wnętrza dawnych kościołów ewangelickich zmieniano tak, by odpowiadały liturgii katolickiej: dodawano tabernakulum, obrazy i ołtarze, a część dawnych elementów zachowywano. W Miastku los Kanzelaltaru, polichromii i empor pokazuje, że zmiana nie zawsze oznaczała całkowite usunięcie starszych warstw historii.

Dlaczego zmieniano ambony, empory i ołtarze ambonowe?

Ołtarz ambonowy odpowiadał luterańskiemu układowi nabożeństwa, w którym kazanie miało szczególne znaczenie. W katolickim wnętrzu potrzebne było inne wyeksponowanie ołtarza oraz tabernakulum, dlatego Kanzelaltar w Miastku przerobiono już w 1922 r., a po 1972 r. przestał istnieć.

Co dodawano do katolickiego wnętrza?

Dodawano przede wszystkim tabernakulum oraz wizerunki związane z katolicką pobożnością. Katechizm wskazuje, że tabernakulum jest miejscem przechowywania Eucharystii, co wyjaśnia jego znaczenie w wystroju katolickiego kościoła (KKK 1378-1379).

• Obraz św. Judy Tadeusza - pojawił się w Miastku w 1947 r. jako element powojennego wyposażenia.
• Polichromia - wykonano ją latem 1959 r., nadając wnętrzu nową warstwę dekoracyjną.
• Obraz MB Nieustającej Pomocy - został poświęcony 8 września 1976 r.
• Obraz „Jezu, ufam Tobie” - dzieło Adolfa Hyły z Krakowa poświęcono 20 grudnia 1979 r.
• Witraże - zamontowano je w listopadzie 1983 r.

Czy wszystkie zmiany wnętrza były trwałe?

Nie. Podczas remontu kapitalnego rozpoczętego 27 kwietnia 1998 r. przywracano przybliżony pierwotny wygląd wnętrza. W nowej nastawie prezbiterium umieszczono także zachowaną pozostałość barokowego baldachimu ambonowego ze skrzydłami.

W co nie wierzą ewangelicy?

Pytanie „w co nie wierzą ewangelicy?” upraszcza różnice między chrześcijanami. Dokładniej chodzi o odmienne rozumienie sakramentów, urzędu papieskiego, obecności Eucharystii i kultu świętych, przy jednoczesnej wspólnej wierze w Trójcę Świętą oraz znaczenie chrztu.

Czy luteranie uznają siedem sakramentów?

Nie. W tradycji luterańskiej zasadnicze miejsce mają chrzest i Wieczerza Pańska, podczas gdy Kościół katolicki wyznaje siedem sakramentów. Ta różnica wpływała na sposób urządzenia wnętrz i przebieg nabożeństwa.

Dlaczego w dawnych kościołach ewangelickich nie było tabernakulum?

Tabernakulum nie stanowiło centralnego elementu luterańskiego kościoła w katolickim rozumieniu przechowywania Najświętszego Sakramentu. W katolicyzmie Eucharystia przechowywana w tabernakulum jest przedmiotem adoracji, co opisuje KKK 1378-1379.

• Trójca Święta - katolicy i ewangelicy wyznają wiarę w jednego Boga w trzech Osobach.
• Chrzest - obie tradycje uznają jego podstawowe znaczenie w życiu chrześcijańskim.
• Maryja - luteranie otaczają Matkę Pana szacunkiem, lecz nie praktykują katolickiej modlitwy wstawienniczej w tej samej formie.
• Papież - luteranie nie uznają prymatu papieża w rozumieniu katolickim.

Co łączy katolików i ewangelików?

Łączy ich wiara w Chrystusa, Pismo Święte, chrzest oraz wyznanie Trójcy Świętej. Sobór Watykański II w dekrecie Unitatis redintegratio z 1964 r. zachęca katolików do dialogu i rzetelnego poznawania innych chrześcijan, bez stereotypów.

Katolicy są zachęcani do poznawania duchowego dziedzictwa innych chrześcijan i prowadzenia dialogu z szacunkiem. - Sobór Watykański II, Unitatis redintegratio, 1964

Kiedy kościoły stały się formalnie własnością parafii?

Formalne uregulowanie własności wielu nieruchomości kościelnych na Ziemiach Zachodnich i Północnych przyniosła ustawa z 23 czerwca 1971 r. Przez wcześniejsze ponad 25 lat parafie często użytkowały przejęte świątynie, choć ich sytuacja własnościowa wymagała osobnych rozwiązań prawnych.

Co regulowała ustawa z 1971 r.?

Ustawa z 23 czerwca 1971 r. dotyczyła przejścia na własność osób prawnych Kościoła rzymskokatolickiego oraz innych kościołów i związków wyznaniowych niektórych nieruchomości na Ziemiach Zachodnich i Północnych. Regulacja dotyczyła skutków historycznej zmiany użytkowania i własności po wojnie.

Dlaczego rok 1972 był ważny dla Pomorza Środkowego?

W 1972 r. utworzono diecezję koszalińsko-kołobrzeską, a w lutym tego samego roku powstał dekanat miastecki, którego pierwszym dziekanem był ks. Ryszard Król. Stała organizacja diecezjalna domykała proces budowania struktur po okresie administracji apostolskich.

• 1945 r. - rozpoczął się proces organizowania katolickiego życia parafialnego na nowych terenach Polski.
• Administracje apostolskie - zapewniały tymczasową organizację duszpasterską po wojnie.
• Ustawa z 1971 r. - regulowała własność części nieruchomości kościelnych na Ziemiach Zachodnich i Północnych.
• Diecezja z 1972 r. - ustanowiła trwałą strukturę diecezjalną dla Pomorza Środkowego.

Ten fragment ma charakter historyczny i informacyjny, nie zastępuje indywidualnej porady prawnej w sprawie własności konkretnej nieruchomości.

Jak dziś dbać o dziedzictwo poewangelickie?

O dziedzictwo poewangelickie dba się przez ochronę zabytku, czytelne opowiadanie jego historii i szacunek dla obu wspólnot związanych z budynkiem. Kościół w Miastku widnieje w rejestrze zabytków pod numerem A-1604, wpisanym 14 sierpnia 1996 r.

Gdzie sprawdzić, czy kościół jest zabytkiem?

Status zabytku można sprawdzić w rejestrze zabytków oraz w materiałach Narodowego Instytutu Dziedzictwa. Przed podróżą dobrze także zajrzeć na aktualną stronę parafii lub zapytać w kancelarii, czy możliwe jest zwiedzanie wnętrza.

Na co zwracać uwagę podczas zwiedzania?

Podczas zwiedzania szukaj śladów różnych epok, a nie tylko obecnego wyposażenia. W Miastku szczególnie czytelne są wieża z zegarem i zielonym hełmem z 1927 r., empory, drewniany kasetonowy strop oraz tablica historyczna w kruchcie.

• Tablice historyczne - pomagają odczytać daty, przebudowy i zmianę wspólnoty korzystającej z kościoła.
• Empory - przypominają o dawnym sposobie organizacji luterańskiego nabożeństwa.
• Ślady Kanzelaltaru - pokazują, że część wyposażenia może przetrwać nawet po dużych przebudowach.
• Rejestr zabytków - wskazuje formalną ochronę budynku i potrzebę ostrożności przy pracach konserwatorskich.

Jak zachować pamięć o dwóch wspólnotach?

Najuczciwiej mówić jednocześnie o ewangelickiej historii budynku i katolickiej historii parafii. Kościoły Pokoju, dawne Stadtkirche i wiejskie świątynie Pomorza mają wspólne reformacyjne korzenie, ale każda miejscowość przeżyła własną drogę.

Dobrym punktem odniesienia są Kościoły Pokoju a kościoły Pomorza, ponieważ pozwalają zobaczyć regionalne podobieństwa bez zacierania różnic lokalnej historii.

Najczęściej zadawane pytania

Czy kościół poewangelicki trzeba było ponownie poświęcić?

Tak. Przed rozpoczęciem katolickiego kultu świątynię poświęcano zgodnie z przepisami i obrzędami Kościoła. Konsekracja, czyli uroczysta dedykacja, mogła odbyć się dużo później, po remoncie oraz przygotowaniu stałego ołtarza.

Skąd wiadomo, że kościół był kiedyś ewangelicki?

Najczęściej świadczą o tym empory, ślady ołtarza ambonowego, niemieckie napisy oraz tablice fundacyjne. Pewność daje dokumentacja zabytkowa, lokalne opracowania albo parafialne kroniki, jeśli zachowały się i można je zestawić z innymi źródłami.

Jakie wezwania otrzymywały przejęte kościoły?

Często nadawano im wezwania maryjne albo związane z popularnymi świętymi. W Miastku 23 grudnia 1945 r. wybrano tytuł NMP Wspomożenia Wiernych, a uroczystość patronalna przypada 24 maja.

Dlaczego w kościołach poewangelickich zachowały się galerie?

Galerie, czyli empory, zwiększały liczbę miejsc dla wiernych i uczestników nabożeństwa. Po 1945 r. często pozostawały praktyczne także dla katolików, zwłaszcza jako miejsce dla chóru lub dodatkowych uczestników liturgii.

Kiedy powstała diecezja koszalińsko-kołobrzeska?

Diecezja koszalińsko-kołobrzeska powstała w 1972 r. W tym samym roku utworzono dekanat miastecki, co było ważnym etapem trwałego uporządkowania struktur kościelnych na Pomorzu Środkowym.

Czy każdy dawny kościół ewangelicki jest zabytkiem?

Nie każdy ma wpis do rejestru zabytków, choć wiele takich budynków posiada wysoką wartość historyczną i architektoniczną. Status konkretnej świątyni najlepiej sprawdzić w rejestrze zabytków oraz w dokumentacji właściwego konserwatora.

Źródła i literatura

1. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, katalog parafii: Miastko NMP Wspomożenia Wiernych, dostęp: październik 2026.
2. Parafia NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku, strona oficjalna, dostęp: październik 2026.
3. Tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych”, oprac. Piotr Zieliński.
4. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1205, 1214 i 1217, 1983.
5. Sobór Watykański II, Unitatis redintegratio, 1964.