Pastor ewangelicki - kim jest ksiądz w Kościele ewangelickim

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 28.10.2026

Spis treści

Ksiądz ewangelicki w skrócie: kim jest pastor?

Pastor to duchowny Kościoła protestanckiego, powołany do głoszenia słowa Bożego i sprawowania sakramentów. Tak definiuje ten urząd Wyznanie Augsburskie z 1530 r. (art. XIV). W Polsce duchownego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego i Ewangelicko-Reformowanego tytułuje się „ksiądz”, tak samo jak katolickiego. Różnica polega na tym, że pastor otrzymuje ordynację, a nie sakrament święceń, i może założyć rodzinę.

Od lat jeżdżę po Pomorzu Środkowym i oglądam dawne kościoły ewangelickie, które po 1945 roku przejęły parafie katolickie. Kościół w Miastku jest dla mnie przykładem szczególnym. Poświęcono go w 1733 r. jako świątynię ewangelicką (Stadtkirche) i przez 212 lat głosili w nim kazania pastorzy luterańscy. Według dawnej strony parafii (stan z 2022 r.) jesienią 1945 r. pastor przekazał klucze, a 23 grudnia 1945 r. świątynię poświęcono dla katolików. Kto dziś odwiedza ten kościół przy dawnym rynku, prędzej czy później zapyta, kim właściwie był człowiek, który stał przy jego ołtarzu z amboną. Najważniejsze fakty w skrócie:

• Nazwa: „pastor” pochodzi z łaciny i znaczy „pasterz”. W polskich Kościołach luterańskim i reformowanym oficjalnym tytułem jest „ksiądz”.
• Powołanie: duchowny ewangelicki przyjmuje ordynację, którą Wyznanie Augsburskie (art. XIV) opisuje jako prawidłowe powołanie do publicznego nauczania i udzielania sakramentów.
• Rodzina: ewangelickich duchownych nie obowiązuje celibat, więc mogą zawrzeć małżeństwo i mieć dzieci.
• Kobiety: Synod Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP otworzył w 2021 r. urząd prezbitera dla kobiet (źródło: luteranie.pl).
• Kierownictwo: na czele Kościoła luterańskiego stoi Biskup Kościoła, który kieruje nim razem z Synodem i Konsystorzem (ustawa z 13 maja 1994 r.).

Co to jest pastor?

Pastor to duchowny Kościołów protestanckich. Wyróżniają go trzy rzeczy: urząd głoszenia słowa i sprawowania sakramentów, wybór lub powołanie przez wspólnotę i władze kościelne oraz brak obowiązku celibatu. Słowo pochodzi od łacińskiego pastor, czyli „pasterz”, i odsyła do biblijnego obrazu Dobrego Pasterza z Ewangelii według św. Jana (J 10,11).

Skąd słowo pastor i obraz pasterza w Biblii?

„Pastor” pochodzi od łacińskiego rzeczownika oznaczającego pasterza, który pasie i strzeże stada. Chrześcijanie przejęli ten obraz z Pisma Świętego. W Biblii Tysiąclecia Jezus mówi: „Ja jestem dobrym pasterzem. Dobry pasterz daje życie swoje za owce” (J 10,11). Pierwszy List św. Piotra wzywa starszych gminy, by paśli powierzone im stado Boże (1 P 5,2-4). Z tego samego źródła wyrastają polskie słowa „duszpasterz” i „list pasterski”.

Pastor jaka to religia: protestanci, nie tylko ewangelicy

Pastor nie należy do jednej religii. Tak nazywa się duchownych wielu wyznań protestanckich, które poza tytułem różnią się nauką i ustrojem. Słowo „pastor” słyszymy w różnych wspólnotach:

• Luteranie: Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP, który wyrósł z reformacji Marcina Lutra i opiera się na Wyznaniu Augsburskim.
• Kalwiniści: Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP, nawiązujący do tradycji szwajcarskiej reformacji.
• Baptyści: tutaj pastor jest przede wszystkim kaznodzieją i przewodnikiem zboru.
• Zielonoświątkowcy: pastor prowadzi zbór, a w nabożeństwach duży nacisk kładzie się na modlitwę spontaniczną.
• Adwentyści dnia siódmego: również używają tytułu pastora dla duchownych prowadzących zbory.

W tym tekście piszę o duchownych dwóch najstarszych Kościołów ewangelickich w Polsce: luterańskiego i reformowanego.

Dlaczego w Niemczech mówi się „Pastor”, a w Polsce „ksiądz”?

Wynika to z odmiennej tradycji językowej. W Niemczech i Skandynawii „Pastor” lub „Pfarrer” to zwykły tytuł duchownego luterańskiego. W Polsce ewangelicy od wieków mówią „ksiądz”. Dawny Rummelsburg, czyli dzisiejsze Miastko, przez ponad dwa stulecia był miastem niemieckojęzycznym, więc jego duchowny był dla mieszkańców po prostu „Herr Pastor”.

Jak się nazywa ksiądz ewangelicki?

W Polsce duchownego Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego lub Ewangelicko-Reformowanego tytułuje się „ksiądz”, w skrócie „ks.”, tak samo jak katolickiego. Słowo „pastor” jest potoczne i częściej słychać je w krajach niemieckojęzycznych. W parafii pracują proboszcz, wikariusz i diakon. Kościołem luterańskim kieruje Biskup Kościoła razem z Synodem i Konsystorzem (źródło: luteranie.pl).

Jak zwracać się do pastora w mowie i w piśmie?

Do pastora mówi się „proszę księdza”, a w piśmie używa się skrótu „ks.” przed imieniem i nazwiskiem. Form grzecznościowych jest niewiele:

1. Rozmowa: „Proszę księdza”, a w razie wątpliwości po prostu „Dzień dobry, proszę pana” lub „proszę pani”. Nikt nie poczuje się tym urażony.
2. List lub e-mail: „Szanowny Księże” albo „Wielebny Księże” w tonie oficjalnym.
3. Adres na kopercie: „Ks. Imię Nazwisko, proboszcz parafii ewangelicko-augsburskiej w...”.
4. Biskup: w piśmie „ks. bp Imię Nazwisko”.
5. Duchowna: według zwyczaju przyjętego w Kościele luterańskim mówi się „ksiądz” albo „pani pastor”. Najlepiej zapytać, jaką formę wybiera dana osoba.

Jeśli nie wiesz, jak się zwrócić, możesz zadzwonić do kancelarii parafii ewangelickiej. Tam spokojnie podpowiedzą.

Proboszcz, wikariusz, diakon: urzędy w parafii

Parafią ewangelicką kieruje proboszcz razem z radą parafialną. Wikariusz jest młodszym duchownym, który dopiero zdobywa praktykę. Diakon zajmuje się głównie służbą charytatywną i wspieraniem duszpasterstwa. W większych parafiach pracuje kilku duchownych, a w małych, typowych dla Pomorza czy Mazur, jeden proboszcz obsługuje czasem kilka filiałów.

Pastor a ksiądz katolicki: różnice

Ksiądz katolicki przyjmuje sakrament święceń, który według Katechizmu (KKK 1581-1583) wyciska niezatarte znamię i w Kościele łacińskim zwykle wiąże się z celibatem. Duchowny ewangelicki otrzymuje ordynację, czyli powołanie do głoszenia słowa i sprawowania sakramentów (Wyznanie Augsburskie, art. XIV). Może mieć rodzinę, a w polskim Kościele luterańskim od 2022 r. urząd ten sprawują także kobiety.

Cecha	Ksiądz katolicki	Pastor (ksiądz ewangelicki)
Wejście w urząd	Sakrament święceń (KKK 1536)	Ordynacja, prawidłowe powołanie (CA XIV)
Stopnie	Diakonat, prezbiterat, episkopat	Diakon, prezbiter, biskup jako urzędy kościelne
Celibat	Obowiązuje w Kościele łacińskim	Nie obowiązuje
Kobiety	Nie (kan. 1024 KPK, KKK 1577)	Tak (luteranie od 2022 r., reformowani wcześniej)
Strój liturgiczny	Alba, stuła, ornat	Toga z befkami lub alba ze stułą
Spowiedź	Sakrament pokuty, zwykle w konfesjonale	Spowiedź ogólna lub rozmowa indywidualna

Ordynacja zamiast święceń sakramentalnych

Ordynacja to publiczne powołanie duchownego do urzędu słowa i sakramentów. Udziela jej biskup przez modlitwę i nałożenie rąk. Ewangelicy nie traktują jej jako sakramentu, który zmienia duchownego w sposób niezatarty. Ten sam fundament ma wspólnota wszystkich ochrzczonych: „Wy zaś jesteście wybranym plemieniem, królewskim kapłaństwem” (1 P 2,9 BT). Dlatego Luter mówił o kapłaństwie powszechnym wiernych, a pastor wykonuje urząd w imieniu całej wspólnoty.

„De ordine ecclesiastico docent, quod nemo debeat in ecclesia publice docere aut sacramenta administrare nisi rite vocatus” (O porządku kościelnym nauczają, że nikt nie powinien w Kościele publicznie nauczać ani udzielać sakramentów, jeśli nie jest prawidłowo powołany) - Wyznanie Augsburskie, art. XIV, 1530

Nauka katolicka ujmuje to inaczej. Katechizm opisuje święcenia jako sakrament posługi apostolskiej, który obejmuje trzy stopnie: episkopat, prezbiterat i diakonat. Wspólnotom wyrosłym z reformacji Kościół katolicki przypisuje brak sakramentu święceń (Dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio 22, KKK 1400).

Sakrament święceń jest sakramentem posługi apostolskiej, dzięki któremu posłanie powierzone przez Chrystusa Apostołom nadal trwa w Kościele aż do końca czasów; obejmuje trzy stopnie: episkopat, prezbiterat i diakonat (parafraza) - Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1536, 1992

Małżeństwo i rodzina duchownego

Duchowny ewangelicki może zawrzeć małżeństwo. Sam Marcin Luter poślubił Katarzynę von Bora, a plebania z żoną i dziećmi pastora stała się znakiem rozpoznawczym luterańskich parafii. O tym, jak dziś wygląda codzienność takiej rodziny, piszę osobno w tekście czy ksiądz ewangelicki ma żonę.

Strój: toga z befkami czy alba?

Polscy luteranie używają obu strojów. Podczas nabożeństwa duchowny nosi czarną togę z białymi befkami (dwoma prostokątnymi pasami pod szyją) albo białą albę ze stułą w kolorze okresu liturgicznego. W Kościele reformowanym przeważa czarna toga. Kto chce zobaczyć to na własne oczy, znajdzie opis kolejnych części liturgii w tekście jak przebiega nabożeństwo ewangelickie.

Czy pastor słucha spowiedzi?

Tak, ale zwykle bez konfesjonału. Na nabożeństwie odmawia się spowiedź ogólną, a spowiedź indywidualna odbywa się w osobistej rozmowie z duchownym. Szczegóły opisuję w artykule spowiedź ogólna i indywidualna u ewangelików.

Jak zostaje się duchownym ewangelickim?

Duchownym ewangelickim zostaje się w czterech etapach: przez studia teologii ewangelickiej, praktykę w parafii, ordynację udzieloną przez biskupa i wybór lub skierowanie na stanowisko. W Polsce kandydaci studiują przede wszystkim na Chrześcijańskiej Akademii Teologicznej w Warszawie. Szczegółowe wymogi określa wewnętrzne prawo każdego Kościoła, a ich aktualną wersję publikują luteranie.pl i reformowani.pl.

Gdzie studiują duchowni ewangeliccy?

Główną uczelnią jest Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie. To państwowa uczelnia ekumeniczna, na której teologię ewangelicką studiują przyszli duchowni luterańscy i reformowani. Część kandydatów odbywa też semestry na uczelniach w Niemczech lub Skandynawii, gdzie teologia ewangelicka ma długą tradycję uniwersytecką.

Jak wygląda droga od wikariatu do ordynacji?

Pierwszym krokiem są studia teologiczne. Ogólny porządek dalszej drogi wygląda tak:

1. Studia: teologia ewangelicka zakończona dyplomem magisterskim, połączona z praktykami w parafiach.
2. Zgłoszenie do służby: kandydat zgłasza się do władz Kościoła, które oceniają jego przygotowanie.
3. Wikariat: kilkuletnia praca pod opieką doświadczonego proboszcza, z kazaniami, katechezą i duszpasterstwem.
4. Ordynacja: biskup udziela jej po decyzji władz Kościoła, przez modlitwę i nałożenie rąk w czasie nabożeństwa.
5. Samodzielny urząd: ordynowany duchowny może zostać wybrany na proboszcza parafii.

Kto wybiera proboszcza ewangelickiego?

Proboszcza wybiera zgromadzenie parafialne, czyli członkowie parafii. To ważna różnica w stosunku do Kościoła katolickiego, w którym proboszcza mianuje biskup diecezjalny. Taki porządek nazywa się ustrojem synodalnym: wierni świeccy współdecydują o sprawach parafii i całego Kościoła.

Hierarchia: od wikariusza do biskupa

Hierarchia ewangelicka to układ urzędów od wikariusza i proboszcza w parafii, przez biskupów diecezjalnych, po Biskupa Kościoła. Władzę dzieli z nimi Synod, w którym zasiadają duchowni i świeccy. W Kościele Ewangelicko-Augsburskim organy władzy opisuje ustawa z 13 maja 1994 r. (Dz.U. 1994 nr 73 poz. 323) oraz wewnętrzne prawo Kościoła.

Na czym polega kościół ewangelicko-augsburski?

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP to Kościół luterański, który przyjmuje Wyznanie Augsburskie z 1530 r. i ma ustrój synodalno-biskupi. Jego organy to:

• Synod Kościoła: najwyższy organ ustawodawczy, złożony z duchownych i świeckich.
• Konsystorz: organ wykonawczo-administracyjny, który zarządza sprawami Kościoła między sesjami Synodu.
• Biskup Kościoła: najwyższy urząd duchowny, reprezentuje Kościół i przewodniczy Konsystorzowi.
• Biskupi diecezjalni: kierują diecezjami razem z synodami i radami diecezjalnymi.
• Parafie: mają proboszcza, radę parafialną i zgromadzenie parafialne.

Aktualny skład władz Kościół podaje na luteranie.pl.

Kto jest biskupem Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w Polsce?

Biskupem Kościoła Ewangelicko-Reformowanego jest duchowny wybrany przez Synod tego Kościoła na kadencję. Jego aktualne nazwisko i skład władz podaje oficjalna strona reformowani.pl. Kościół reformowany jest mniejszy od luterańskiego, a w jego parafiach dużą rolę odgrywają kolegia kościelne, czyli zarządy wybierane przez wiernych.

Czy biskup ewangelicki ma święcenia jak katolicki?

Nie. Biskup ewangelicki pełni urząd kierowniczy i duszpasterski, ale nie jest to wyższy stopień sakramentu, tak jak episkopat w nauce katolickiej. Biskupa wybiera Synod, a jego urząd służy jedności Kościoła i nadzorowi nad nauką. Ewangelicy mają więc biskupów, tylko inaczej rozumieją ich urząd.

Czy kobieta może być pastorem?

Tak. W Kościele Ewangelicko-Augsburskim w RP Synod w 2021 r. otworzył urząd prezbitera dla kobiet, a pierwsze ordynacje kobiet na prezbiterki odbyły się w 2022 r. (źródło: luteranie.pl). Wcześniej kobiety mogły w tym Kościele zostać diakonkami. Kościół Ewangelicko-Reformowany ordynuje kobiety na mocy wcześniejszej decyzji własnego Synodu.

Od kiedy kobiety są pastorkami w Polsce?

W Kościele luterańskim kobiety są prezbiterkami od 2022 r. Wcześniej mogły być diakonkami: prowadziły nabożeństwa, uczyły religii i pracowały w duszpasterstwie, ale bez pełni urzędu. Kolejność zmian wyglądała tak:

1. Diakonat kobiet: pierwszy etap, w którym kobiety weszły do służby duchownej.
2. Uchwała Synodu z 2021 r.: otwarcie urzędu prezbitera dla kobiet.
3. Pierwsze ordynacje w 2022 r.: duchowne otrzymały pełne prawo przewodniczenia sakramentom.
4. Kościół reformowany: ordynował kobiety już wcześniej.

Jak do kapłaństwa kobiet odnosi się Kościół katolicki?

Kościół katolicki nie udziela święceń kobietom. Kodeks Prawa Kanonicznego mówi: „Święcenia ważnie przyjmuje tylko mężczyzna ochrzczony” (kan. 1024 KPK, 1983). To samo uczy Katechizm (KKK 1577), który powołuje się na wybór Apostołów przez Jezusa. To jedna z wyraźnych różnic między Kościołami w rozumieniu urzędu.

Z czego utrzymuje się parafia i jej duchowny?

Parafie ewangelickie w Polsce utrzymują się głównie ze składek i ofiar swoich członków. Wierni sami deklarują wysokość składki kościelnej, a z tych pieniędzy parafia opłaca budynki, działalność i wynagrodzenie duchownego. Zasady płac ustala Kościół we własnych przepisach. Nie ma oficjalnych, publicznie dostępnych danych o kwotach.

Ile zarabia pastor ewangelicki?

Nie ma oficjalnej, publicznej stawki, dlatego nie podaję tu kwot. Wynagrodzenie duchownego zależy od przepisów danego Kościoła i od możliwości parafii. W małych parafiach diasporalnych, z kilkudziesięcioma lub kilkuset członkami, budżet bywa bardzo skromny.

Kto płaci pastorowi?

Pastorowi płaci przede wszystkim parafia, a pieniądze pochodzą ze składek wiernych. Na utrzymanie parafii składają się zwykle:

• Składka kościelna: regularna, deklarowana przez członka parafii wpłata, która stanowi podstawę budżetu.
• Ofiary podczas nabożeństw: kolekta zbierana w czasie liturgii.
• Ofiary przy posługach: dobrowolne datki przy chrzcie, ślubie czy pogrzebie.
• Wsparcie partnerskie: pomoc Kościołów i parafii partnerskich, często z zagranicy.
• Granty na zabytki: środki publiczne na remonty historycznych świątyń, przyznawane w konkursach.

Czym jest plebania w tradycji ewangelickiej?

Plebania to dom, w którym mieszka duchowny z rodziną i w którym zwykle mieści się kancelaria parafialna. W tradycji luterańskiej była centrum życia parafii: odbywały się tam lekcje, próby chóru i spotkania. Z niemieckich plebanii wyszło wielu uczonych i pisarzy.

Pastor w Kościele katolickim: skąd to słowo w liturgii

W Kościele katolickim „pastor” nie jest tytułem, ale samo pojęcie pasterza jest stale obecne w liturgii. Mówimy o duszpasterzu, liście pasterskim, pastorale biskupa i Niedzieli Dobrego Pasterza. Sobór Watykański II w konstytucji Lumen gentium (1964, nr 27) opisuje biskupów jako pasterzy, którzy prowadzą powierzone im Kościoły.

Czy w Kościele katolickim są pastorzy?

Nie, w polskim Kościele katolickim nie ma urzędu ani tytułu „pastor”. Wyszukiwane hasło „pastor w kościele katolickim” to zwykle połączenie dwóch pojęć: protestanckiego tytułu i katolickiego obrazu pasterza. Słowo „pastor” pojawia się w katolicyzmie w kilku miejscach:

• Duszpasterz: polski odpowiednik łacińskiego pastor animarum, czyli pasterza dusz.
• Pastorał: laska biskupa w kształcie pasterskiego kija.
• List pasterski: pismo biskupa do wiernych, czytane w kościołach.
• Teologia pastoralna: dziedzina teologii, która zajmuje się duszpasterstwem.
• Język angielski: tam pastor oznacza także katolickiego proboszcza, co łatwo myli przy tłumaczeniach.

Skąd słowo duszpasterz?

„Duszpasterz” to dosłowny przekład łacińskiego pastor animarum. Obraz pochodzi z J 10, który Kościół czyta w IV Niedzielę Wielkanocną, nazywaną Niedzielą Dobrego Pasterza. Katolicki duszpasterz i ewangelicki pastor odwołują się więc do tego samego fragmentu Ewangelii.

Najczęściej zadawane pytania

Czym są kościoły ewangelickie?

To Kościoły wyrosłe z reformacji XVI wieku. W Polsce są to przede wszystkim luterański Kościół Ewangelicko-Augsburski i kalwiński Kościół Ewangelicko-Reformowany. Pismo Święte jest dla nich najwyższą normą wiary, a o sprawach Kościoła współdecydują synody ze świeckimi. To, jak wyglądają ich świątynie, opisuję w tekście kościoły ewangelickie i ich wnętrza.

Ile w Polsce jest ewangelików?

Dokładne dane podaje GUS w publikacji „Wyznania religijne w Polsce” oraz w wynikach Narodowego Spisu Powszechnego. Liczby ze spisu różnią się od ewidencji samych Kościołów, bo spis opiera się na deklaracjach, a Kościoły liczą członków parafii. Dlatego przy każdej liczbie warto sprawdzić rok i źródło.

Czy ksiądz ewangelicki może udzielić ślubu katolikowi?

Ślub katolika z ewangelikiem jest możliwy jako małżeństwo mieszane. Żeby był ważny dla katolika, gdy odbywa się przed duchownym ewangelickim, potrzebna jest dyspensa od formy kanonicznej (kan. 1127 KPK). Szczegóły ustala się w kancelarii parafii katolickiej narzeczonego. To materiał informacyjny, który nie zastępuje rozmowy w kancelarii.

Czy ewangelicy mają bierzmowanie?

Ewangelicy nie mają sakramentu bierzmowania, ale mają konfirmację. To uroczyste potwierdzenie wiary przez młodzież po kilkuletnim nauczaniu, po którym konfirmant zostaje dopuszczony do Wieczerzy Pańskiej. Obrzęd przypomina bierzmowanie, choć ewangelicy nie uznają go za sakrament. Więcej w tekście konfirmacja w Kościele ewangelickim.

Czy w Miastku był kiedyś pastor ewangelicki?

Tak. Kościół w Miastku poświęcono w 1733 r. jako świątynię ewangelicką i przez 212 lat, do 1945 r., służyli w nim pastorzy luterańscy. Według dawnej strony parafii (stan z 2022 r.) jesienią 1945 r. pastor przekazał klucze, a 23 grudnia 1945 r. kościół poświęcono jako katolicką świątynię pw. NMP Wspomożenia Wiernych. Śladem tamtej epoki jest pozostałość barokowego baldachimu ambonowego, umieszczona w 1998 r. w nastawie ołtarza.

Dlaczego w dawnych kościołach ewangelickich ambona stoi nad ołtarzem?

Taki układ to ołtarz ambonowy (niem. Kanzelaltar). Podkreśla, że głoszenie słowa i sakrament należą do siebie. Był popularny w luterańskich kościołach XVIII wieku, a według dawnej strony parafii taki ołtarz miał też kościół w Miastku. Po 1972 r. późnobarokowy ołtarz przestał tam istnieć.

Źródła i literatura

1. Wyznanie Augsburskie (Confessio Augustana), art. XIV „O porządku kościelnym”, 1530.
2. Katechizm Kościoła Katolickiego, nr 1400, 1536, 1577, 1581-1583, wyd. 1992 (polskie wydanie Pallottinum).
3. Kodeks Prawa Kanonicznego, kan. 1024 i 1127, 1983.
4. Sobór Watykański II, Dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio (nr 22) oraz Konstytucja dogmatyczna o Kościele Lumen gentium (nr 27), 1964.
5. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia: J 10,11; 1 P 2,9; 1 P 5,2-4.
6. Ustawa z 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP, Dz.U. 1994 nr 73 poz. 323 (ISAP)
7. Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP, strona oficjalna luteranie.pl
8. Kościół Ewangelicko-Reformowany w RP, strona oficjalna reformowani.pl
9. Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie
10. Miastko, hasło w DEWIKI (poświęcenie Stadtkirche w 1733 r.)
11. Dawna strona parafii NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku, kalendarium i opis kościoła (archiwum, stan z września 2022 r.).