Kościoły Pokoju w Jaworze - ewangelickie świątynie jak dawna Stadtkirche w Miastku

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 28.10.2026

Spis treści

Kościoły Pokoju to ewangelickie świątynie, na które cesarz Ferdynand III zgodził się na Śląsku po pokoju westfalskim z 1648 roku. Powstały trzy: w Głogowie, Jaworze i Świdnicy. Musiały być z drewna i gliny, stać poza murami miasta i powstać w rok. Dwa zachowane, w Jaworze (1654-1655) i w Świdnicy (1656-1657), UNESCO wpisało na listę światowego dziedzictwa w 2001 roku.

Od lat jeżdżę po dawnych kościołach ewangelickich Pomorza Środkowego. Śląskie Kościoły Pokoju pokazują, jak budowali luteranie tam, gdzie władza nie chciała ich widzieć. Dla mnie to także tło do zrozumienia kościoła w Miastku, który przez 212 lat (1733-1945) był ewangelicką Stadtkirche, zanim stał się kościołem NMP Wspomożenia Wiernych.

Czym są Kościoły Pokoju?

Kościoły Pokoju to trzy luterańskie świątynie zbudowane na Śląsku na mocy pokoju westfalskiego z 1648 roku, charakteryzujące się konstrukcją z drewna i gliny, brakiem wieży w pierwotnym założeniu i lokalizacją poza murami miasta. Zgodę wydał cesarz Ferdynand III Habsburg. Zachowały się dwa: w Jaworze i w Świdnicy (źródło: UNESCO World Heritage Centre, wpis nr 1054, 2001).

Skąd nazwa Kościoły Pokoju?

Nazwa pochodzi od pokoju westfalskiego, który w 1648 roku zakończył wojnę trzydziestoletnią, a nie od wezwania świątyni. Wezwania są zupełnie inne: kościół w Jaworze nosi wezwanie Ducha Świętego, a kościół w Świdnicy Świętej Trójcy.

• Kościół Pokoju pw. Ducha Świętego w Jaworze - wzniesiony w latach 1654-1655, starszy z zachowanej pary.
• Kościół Pokoju pw. Świętej Trójcy w Świdnicy - wzniesiony w latach 1656-1657, otoczony zabudową przykościelną.
• Kościół Pokoju w Głogowie - trzecia świątynia z tej samej zgody, dziś nieistniejąca.
• Kościoły łaski - osobna, późniejsza grupa sześciu świątyń po ugodzie altransztadzkiej z 1707 roku.
• Kościoły pw. Królowej Pokoju - współczesne kościoły katolickie, niezwiązane z pokojem westfalskim.

Kto dziś opiekuje się obiema świątyniami?

Oba zachowane kościoły należą do parafii Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP. To nie skanseny: odbywają się w nich nabożeństwa, a poza nimi przyjmują zwiedzających.

W jakim mieście znajduje się kościół pokoju?

Zachowane Kościoły Pokoju stoją w dwóch miastach województwa dolnośląskiego: w Jaworze (powiat jaworski) i w Świdnicy (powiat świdnicki). Kościół w Jaworze ma wezwanie Ducha Świętego i powstał w latach 1654-1655, kościół w Świdnicy pod wezwaniem Świętej Trójcy w latach 1656-1657. Trzeci, w Głogowie, nie przetrwał (źródło: Narodowy Instytut Dziedzictwa, opis wpisu UNESCO).

Jawor, Świdnica i nieistniejący kościół w Głogowie

Głogów miał najmniej szczęścia. Drewniana świątynia spłonęła w XVIII wieku i w mieście nie ma dziś po niej budynku do zwiedzania. Dlatego mówi się zwykle o „Kościołach Pokoju w Jaworze i Świdnicy”, choć historycznie było ich trzy.

Cecha	Jawor	Świdnica	Głogów
Wezwanie	Ducha Świętego	Świętej Trójcy	brak zachowanego obiektu
Lata budowy	1654-1655	1656-1657	XVII wiek
Architekt	Albrecht von Säbisch	Albrecht von Säbisch	-
Stan dzisiaj	czynny kościół ewangelicki	czynny kościół ewangelicki	nie istnieje
Lista UNESCO	tak, od 2001	tak, od 2001	nie

Ile było Kościołów Pokoju?

Kościołów Pokoju było trzy, bo tyle przewidywała zgoda dla ewangelików na Śląsku, a do dziś zachowały się dwa. Krótka ściągawka przed wyjazdem:

• Głogów - pierwszy z trzech ośrodków, kościół nieistniejący.
• Jawor - kościół zachowany, starszy z pary, około godziny jazdy od Świdnicy.
• Świdnica - kościół zachowany, młodszy, z placem i cmentarzem przykościelnym.
• Jawor i Świdnica - jeden wspólny wpis UNESCO z 2001 roku.

Pokój westfalski 1648 i warunki cesarza dla ewangelików Śląska

Pokój westfalski, a dokładnie traktat z Osnabrück (Instrumentum Pacis Osnabrugense, art. V), zagwarantował ewangelikom w księstwach głogowskim, jaworskim i świdnickim prawo do zbudowania po jednym kościele. Resztę określił cesarz Ferdynand III, który obwarował zgodę surowymi warunkami. Śląsk przechodził wtedy rekatolicyzację pod Habsburgami, a luteranie tracili dostęp do dawnych świątyń.

Drewno, glina, słoma i rok na budowę: lista ograniczeń

Warunki, utrwalone w opisie UNESCO i w literaturze o Kościołach Pokoju, czyta się dziś jak próbę skazania budowy na porażkę. Cesarz wymagał, żeby:

1. Materiały były nietrwałe: drewno, glina, słoma i piasek, bez kamienia i cegły.
2. Kościół stanął poza murami miejskimi.
3. Odległość od murów odpowiadała mniej więcej zasięgowi strzału armatniego.
4. Budynek nie miał wieży ani dzwonów.
5. Budowa zamknęła się w ciągu jednego roku.

Parafraza: wyjątkowa wartość obu kościołów polega na tym, że mimo narzuconych ograniczeń materiałowych i czasowych powstały największe w Europie drewniane budowle sakralne o konstrukcji szkieletowej. UNESCO World Heritage Centre, Churches of Peace in Jawor and Świdnica, wpis nr 1054, 2001

Poza murami miasta, w odległości strzału armatniego

Ten warunek miał znaczenie symboliczne i praktyczne: ewangelicy mieli się modlić na marginesie miasta, nie w jego centrum.

Dlaczego Kościoły Pokoju nie mają wież?

Nie mają wieży w bryle kościoła, bo cesarz wprost jej zakazał, podobnie jak dzwonów. Dzwonnice dobudowano później, gdy położenie ewangelików na Śląsku się zmieniło. Dalszym ciągiem tej historii jest ugoda altransztadzka z 1707 roku, po której powstały kościoły łaski, już bez tak twardych ograniczeń.

Kościół Pokoju w Jaworze: budowa 1654-1655 i Albrecht von Säbisch

Kościół Pokoju pw. Ducha Świętego w Jaworze zbudowano w latach 1654-1655 według projektu wrocławskiego architekta Albrechta von Säbischa. Świątynia ma konstrukcję szachulcową, czyli drewniany szkielet wypełniony gliną, i bazylikowy układ z kilkoma poziomami empor, które pozwalały pomieścić bardzo liczną wspólnotę (źródło: UNESCO World Heritage Centre, 2001).

Kto zaprojektował Kościół Pokoju w Jaworze?

Kościół w Jaworze zaprojektował Albrecht von Säbisch, architekt działający we Wrocławiu. Ten sam człowiek odpowiada za projekt Kościoła Pokoju w Świdnicy, więc oba budynki łączy nie tylko historia, ale i warsztat jednego autora.

• Albrecht von Säbisch - autor projektu obu zachowanych Kościołów Pokoju.
• Rok 1654 - początek budowy w Jaworze, sześć lat po pokoju westfalskim.
• Rok 1655 - zakończenie budowy, zgodnie z wymogiem roku na wzniesienie świątyni.
• Lata 1656-1657 - budowa w Świdnicy, według projektu tego samego architekta.
• Dzwonnica - element późniejszy, dodany po złagodzeniu cesarskiego zakazu.

Konstrukcja szachulcowa i wielopoziomowe empory

Konstrukcja szachulcowa, nazywana też murem pruskim, to szkielet z belek, którego pola wypełnia się gliną z dodatkiem słomy. Säbisch wykorzystał ją do granic: zamiast wydłużać nawę, zaprojektował kondygnacje empor, czyli galerii, które obiegają wnętrze dookoła.

Wnętrze Kościoła Pokoju w Jaworze: empory, malowidła i ambona

Wnętrze Kościoła Pokoju w Jaworze tworzą drewniane empory obiegające nawę z każdej strony, malowidła na ich balustradach, ambona i ołtarz. Ambona i ołtarz to dwa centra liturgii luterańskiej: słowo i sakrament. Według opisu UNESCO z 2001 roku bogaty barokowy wystrój wnętrza mocno kontrastuje z prostą, szachulcową bryłą.

Sceny biblijne i herby fundatorów na balustradach

Balustrady empor pokrywa cykl malowideł ze scenami ze Starego i Nowego Testamentu, a obok nich herby szlacheckich rodów, które wspierały kościół. Nie podaję autorów ani liczby scen: aktualny opis programu ikonograficznego najlepiej sprawdzić u przewodnika na miejscu albo na oficjalnej stronie parafii ewangelickiej w Jaworze. Na co patrzeć:

• Sceny ze Starego Testamentu - opowieści, które luteranie znali z kazań i lektury Biblii w języku narodowym.
• Sceny z Nowego Testamentu - epizody ewangeliczne czytelne nawet z parteru.
• Herby fundatorów - ślad szlachty, która wspierała wspólnotę w trudnym okresie.
• Ambona - miejsce kazania, w kościele luterańskim równie ważne jak ołtarz.
• Ołtarz - miejsce Wieczerzy Pańskiej, zamykające oś świątyni.

Gdzie stanąć, żeby zobaczyć całe wnętrze?

Najpierw na parterze, na środku nawy: dopiero stąd widać, jak empory otaczają człowieka ze wszystkich stron. Potem, jeśli opiekunowie kościoła udostępniają emporę, warto spojrzeć w dół.

Jakie ciekawostki można opowiedzieć o Kościele Pokoju w Jaworze?

Najciekawsze fakty o Kościele Pokoju w Jaworze dotyczą ograniczeń, w jakich powstał: rok na budowę, zakaz kamienia i cegły, zakaz wieży, wspólny architekt ze Świdnicą i wpis na listę UNESCO w 2001 roku. Każdą z tych ciekawostek da się sprawdzić w opisie wpisu nr 1054 na stronie UNESCO World Heritage Centre.

Ciekawostki o budowie

• Budowa trwała około roku (1654-1655), bo tyle czasu dał cesarz Ferdynand III.
• Do budowy nie wolno było użyć kamienia ani cegły, tylko drewna, gliny, słomy i piasku.
• Kościół nie mógł mieć wieży ani dzwonów, dzwonnica pojawiła się dopiero później.
• Kościół stanął poza murami miasta, mniej więcej w odległości strzału armatniego.
• Ten sam architekt, Albrecht von Säbisch, zaprojektował rok później kościół w Świdnicy.

Co zaskakuje zwiedzających dzisiaj?

• UNESCO opisuje oba kościoły jako największe w Europie drewniane budowle sakralne o konstrukcji szkieletowej.
• Od 2001 roku kościół figuruje na liście światowego dziedzictwa razem ze Świdnicą, jako jeden wpis.
• To wciąż czynna świątynia ewangelicka: odbywają się tu nabożeństwa, a także koncerty.

Kościół Pokoju w Świdnicy: młodszy brat z lat 1656-1657

Kościół Pokoju pw. Świętej Trójcy w Świdnicy zbudowano w latach 1656-1657, również według projektu Albrechta von Säbischa i w tych samych cesarskich ograniczeniach. Powstał rok po ukończeniu Jawora i należy do tego samego wpisu UNESCO z 2001 roku.

Czym Świdnica różni się od Jawora?

Świdnica jest młodsza o około dwa lata i tworzy rozleglejszy zespół: kościół otacza plac z zabudową przykościelną i cmentarzem.

Co łączy oba kościoły?

• Ten sam architekt - Albrecht von Säbisch.
• Ta sama podstawa prawna - traktat z Osnabrück z 1648 roku.
• Te same ograniczenia - drewno, glina, brak wieży, budowa poza murami.
• Ten sam wpis - lista światowego dziedzictwa UNESCO, nr 1054, od 2001 roku.

Praktyczne szczegóły wizyty w Świdnicy zebrałam w tekście o tym, jak wyglądają bilety i zwiedzanie Kościoła Pokoju w Świdnicy.

Który kościół jest wpisany na listę UNESCO?

Na liście światowego dziedzictwa UNESCO są oba zachowane Kościoły Pokoju: pw. Ducha Świętego w Jaworze i pw. Świętej Trójcy w Świdnicy. Tworzą jeden wspólny wpis „Churches of Peace in Jawor and Świdnica”, oznaczony numerem 1054 i przyjęty w 2001 roku (źródło: UNESCO World Heritage Centre; Narodowy Instytut Dziedzictwa).

Od kiedy Kościoły Pokoju są na liście UNESCO?

Kościoły Pokoju są na liście UNESCO od 2001 roku. W Polsce obiektami z tej listy zajmuje się Narodowy Instytut Dziedzictwa, który udostępnia informacje o zabytkach w serwisie zabytek.pl.

Co oznacza wspólny wpis nr 1054?

• Jeden wpis obejmuje dwa obiekty w dwóch miastach, Jaworze i Świdnicy.
• Oba kościoły zaprojektował ten sam architekt, Albrecht von Säbisch.
• Kościół w Głogowie nie wchodzi do wpisu, bo nie istnieje.
• Kościoły łaski z 1707 roku nie są częścią tego wpisu.

Kryteria i przebieg nominacji opisuję osobno w tekście o tym, jak wyglądał wpis Kościołów Pokoju na listę UNESCO.

Kościoły Pokoju a dawna Stadtkirche w Miastku: co je łączy, co dzieli

Kościół w Miastku, podobnie jak Kościoły Pokoju, przez wieki służył ewangelikom. Zbudowano go w latach 1730-1733 z fundacji rodziny von Massow jako murowany kościół miejski i przez 212 lat był luterański. 20.12.1945 przekazano go katolikom, a 23.12.1945 poświęcono pod wezwaniem NMP Wspomożenia Wiernych (źródło: Katalog parafii Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej, 2026; dawna strona parafii).

Od razu ważne zastrzeżenie: Miastko nie było Kościołem Pokoju i nie ma nic wspólnego z Säbischem. Szerzej o tej parze piszę w tekście Kościoły Pokoju w Świdnicy i Jaworze a kościół w Miastku.

Ewangelicka tradycja Śląska i Pomorza po reformacji

Na Śląsku luteranie musieli walczyć o każdy kościół pod katolickimi Habsburgami. Na Pomorzu było odwrotnie: po sejmie w Trzebiatowie w 1534 roku luteranizm stał się religią panującą. W Miastku ewangelicy nie budowali więc na marginesie, tylko w środku miasta, przy rynku. Obecny kościół jest piątym w tym miejscu, po pożarach z 1628, 1657 i 26.06.1719 roku (według dawnej strony parafii, archiwum z 2022 r.).

Cecha	Kościół Pokoju w Jaworze	Dawna Stadtkirche w Miastku
Lata budowy	1654-1655	1730-1733
Materiał	drewno i glina, konstrukcja szachulcowa	budowla murowana, późnobarokowa
Położenie	poza murami miasta	w centrum, przy dawnym rynku
Wieża	zakazana, dzwonnica dobudowana później	wieżyczka 1861, wieża z zegarem 1904, barokowy hełm 1927
Wyznanie dziś	ewangelicko-augsburskie	rzymskokatolickie od 1945
Ochrona	lista UNESCO, 2001	rejestr zabytków A-1604 z 14.08.1996

O samym okresie ewangelickim piszę w tekście Stadtkirche w Miastku i 212 lat ewangelików, a o ochronie budynku w artykule kościół w Miastku w rejestrze zabytków A-1604.

Kanzelaltar w Miastku i ambona w Jaworze

W obu tradycjach kazanie stoi w centrum. W Jaworze ambona i ołtarz to osobne elementy wnętrza. W Miastku zastosowano rozwiązanie typowe dla luterańskiego baroku: Kanzelaltar, czyli ołtarz połączony z amboną w jednej osi.

• W 1922 roku Kanzelaltar w Miastku przerobiono i odnowiono.
• Po 1972 roku późnobarokowy ołtarz przestał istnieć.
• W 1998 roku w nowej nastawie umieszczono pozostałość barokowego baldachimu ambonowego ze skrzydłami.
• Już w 1876 roku kościół dostał dwunastogłosowe organy firmy B. Grüneberga ze Szczecina.
• Kolumny empor pod drewnianym, kasetonowym stropem do dziś przypominają o luterańskim układzie wnętrza.

Kościół w Miastku zbudowano w latach 1730-1733 jako piąty z kolei w tym miejscu, z fundacji rodziny von Massow; konsekrowano go 24.05.2000 roku. Tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych” w kruchcie, oprac. Piotr Zieliński; Katalog parafii Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej, 2026

Jak zaplanować zwiedzanie Jawora i Świdnicy?

Jawor i Świdnicę najwygodniej zobaczyć w jeden dzień: oba miasta dzieli około godziny jazdy samochodem, a koleją dojedziesz z przesiadką. Godzin otwarcia i cen biletów nie podaję, bo ustalają je parafie ewangelickie i zmieniają w zależności od sezonu. Aktualne informacje znajdziesz na oficjalnych stronach obu Kościołów Pokoju.

Czy można zwiedzić oba kościoły w jeden dzień?

Tak, przy wczesnym wyjeździe to realny plan. Tak bym go ułożyła:

1. Rano Jawor: starszy kościół, z czasem na empory i malowidła.
2. Przejazd do Świdnicy, około godziny drogą.
3. Po południu Świdnica: kościół, plac i cmentarz przykościelny.
4. Przed wyjazdem sprawdź, czy danego dnia nabożeństwo lub koncert nie ogranicza zwiedzania.

Jak sprawdzić aktualne godziny zwiedzania?

Najpierw wejdź na oficjalne strony parafii ewangelickiej w Jaworze i Kościoła Pokoju w Świdnicy, a jeśli jedziesz z grupą, zadzwoń przed wyjazdem. Godziny różnią się latem i zimą, a nabożeństwa i koncerty potrafią przesunąć wejścia turystów.

Jak zachować się w czynnym kościele ewangelickim?

• Strój - stosowny jak w każdej świątyni; w chłodnym drewnianym wnętrzu przyda się okrycie.
• Cisza - w czasie nabożeństwa nie zwiedza się, można w nim natomiast uczestniczyć.
• Fotografowanie - zgodnie z regulaminem obowiązującym na miejscu.
• Empory - wchodź tylko tam, gdzie opiekunowie kościoła na to pozwalają.
• Drewno - nie dotykaj malowideł i balustrad, to oryginalna, krucha substancja zabytku.

Najczęściej zadawane pytania

Ile kosztuje wejście do kościoła pokoju w Świdnicy?

Cennik ustala parafia ewangelicka w Świdnicy i zmienia go co kilka sezonów, dlatego nie podaję kwot. Aktualne ceny biletów normalnych, ulgowych i grupowych sprawdź na oficjalnej stronie Kościoła Pokoju tuż przed wyjazdem. Zwiedzanie z przewodnikiem zwykle rozlicza się osobno.

Co to jest kościół łaski?

Kościół łaski to jeden z sześciu kościołów, na które ewangelicy Śląska dostali zgodę po ugodzie altransztadzkiej z 1707 roku. W odróżnieniu od Kościołów Pokoju mogły być murowane i mieć wieże. To osobna grupa świątyń, niewchodząca do wpisu UNESCO nr 1054.

Czy w Kościołach Pokoju odbywają się koncerty?

Tak, oba kościoły goszczą koncerty, bo drewniane wnętrza z emporami mają wyjątkową akustykę. Terminy i programy ogłaszają parafie oraz organizatorzy festiwali. Sprawdzaj je na bieżąco na oficjalnych stronach obu świątyń.

Ile czasu potrzeba na zwiedzanie jednego Kościoła Pokoju?

Na samo wnętrze wystarcza zwykle około godziny, jeśli chcesz spokojnie obejrzeć empory, malowidła i ambonę. W Świdnicy doliczyłabym czas na plac i cmentarz przykościelny.

Czy kościół w Miastku jest na liście UNESCO?

Nie. Kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku jest wpisany do rejestru zabytków pod numerem A-1604 z 14.08.1996 roku, ale nie na listę UNESCO. Według serwisu GCatholic był natomiast jednym z kościołów jubileuszowych Roku Świętego 2025.

Źródła i literatura

1. UNESCO World Heritage Centre: Churches of Peace in Jawor and Świdnica, wpis nr 1054 (2001)
2. Narodowy Instytut Dziedzictwa, zabytek.pl: Kościoły Pokoju w Jaworze i Świdnicy na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO (2001)
3. Instrumentum Pacis Osnabrugense (traktat z Osnabrück, pokój westfalski), art. V, 1648.
4. Katalog parafii Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej: Miastko, NMP Wspomożenia Wiernych (stan 10.2026)
5. Tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych”, oprac. Piotr Zieliński (fotografia w Wikimedia Commons)
6. GCatholic: kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku
7. Zdjęcie wyróżniające: © 2009 by Tomasz Sienicki [user: tsca, mail: tomasz.sienicki at gmail.com], CC BY 3.0, Wikimedia Commons, strona pliku.