Kościół ewangelicko-augsburski w RP - historia i różnice wobec katolików

Autorka: Marta Wenta · zmieniono 28.10.2026

Spis treści

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP to największy Kościół luterański w Polsce. Wyrasta z reformacji Marcina Lutra (1517), a nazwę bierze od Konfesji Augsburskiej z 1530 r. Od katolików różni go m.in. liczba sakramentów (2 zamiast 7), brak papiestwa i celibatu. Jego status reguluje ustawa z 13 maja 1994 r.

Piszę o tym, bo kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku przez 212 lat (1733-1945) był świątynią ewangelicką. Bez luteran nie da się zrozumieć jego wnętrza.

Co to jest Kościół Ewangelicko-Augsburski?

Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP to wspólnota luterańska, charakteryzująca się wyznaniem wiary opartym na Konfesji Augsburskiej (1530), uznawaniem dwóch sakramentów oraz ustrojem synodalnym, w którym najwyższą władzą ustawodawczą jest Synod. Działa w Polsce na podstawie ustawy z 13 maja 1994 r. (Dz.U. 1994 nr 73 poz. 323), a jego oficjalnym serwisem jest luteranie.pl.

„Ewangelik” to w polszczyźnie zwykle luteranin albo członek Kościoła reformowanego, a nie „ewangelikalny” chrześcijanin wolnych Kościołów. Szerzej rozróżniam te grupy w tekście ewangelicy: luteranie i reformowani.

Skąd nazwa „augsburski”: Konfesja Augsburska z 1530 r.

Nazwa pochodzi od Konfesji Augsburskiej (Confessio Augustana), wyznania wiary, które książęta i miasta luterańskie przedstawiły cesarzowi Karolowi V na sejmie Rzeszy w Augsburgu w 1530 r. Tekst zredagował Filip Melanchton, najbliższy współpracownik Lutra. Łatwo ją pomylić z innymi „augsburskimi” wydarzeniami:

• Konfesja Augsburska z 1530 r. - 28 artykułów wiary, do dziś podstawowa księga wyznaniowa luteran.
• Pokój augsburski z 1555 r. - porozumienie polityczne w Rzeszy, a nie wyznanie wiary.
• Wspólna deklaracja z Augsburga z 1999 r. - dokument ekumeniczny luteran i katolików, opisany niżej.

Diecezje, parafie i Synod: jak zorganizowany jest Kościół

Kościół dzieli się na parafie i sześć diecezji: cieszyńską, katowicką, mazurską, pomorsko-wielkopolską, warszawską i wrocławską. Pomorze Środkowe, w tym okolice Miastka i Bytowa, leży w diecezji pomorsko-wielkopolskiej. Na czele stoi Biskup Kościoła, a władzę wykonawczą sprawuje Konsystorz. Aktualny skład władz podaje luteranie.pl.

Ewangelicy w Polsce także mówią „ksiądz” o duchownym, „pastor” to określenie potoczne. Duchownych kształci m.in. Chrześcijańska Akademia Teologiczna w Warszawie.

Czym różni się od Kościoła reformowanego i metodystów?

Kościół Ewangelicko-Augsburski jest luterański, a Kościół Ewangelicko-Reformowany wyrasta z nurtu kalwińskiego. Oba należą do Polskiej Rady Ekumenicznej, ale różnią się m.in. rozumieniem Wieczerzy Pańskiej. Metodyści wywodzą się z XVIII-wiecznej Anglii.

Historia luteranizmu w Polsce od XVI wieku do dziś

Luteranizm pojawił się na ziemiach polskich już w latach 20. XVI wieku. W 1525 r. Prusy Książęce stały się pierwszym luterańskim państwem w Europie, a nowe wyznanie szybko przyjęły miasta Prus Królewskich. Na Pomorzu, według dawnej strony parafii w Miastku, luteranizm stał się religią panującą po sejmie w Trzebiatowie w 1534 r.

Dane „na dziś” (liczba wiernych, nazwiska biskupów) podaje luteranie.pl i GUS. Początki samego ruchu opisuję w tekście luteranizm i jego początki po reformacji.

Reformacja, Zgoda sandomierska i konfederacja warszawska

Porozumienia protestantów w XVI-wiecznej Rzeczypospolitej na długo zapewniły krajowi pokój religijny:

1. 1517 - Marcin Luter ogłasza 95 tez w Wittenberdze, co uznaje się za początek reformacji.
2. 1525 - sekularyzacja zakonu krzyżackiego i powstanie luterańskich Prus Książęcych.
3. 1534 - sejm w Trzebiatowie wprowadza luteranizm na Pomorzu.
4. 1570 - Zgoda sandomierska, porozumienie luteran, kalwinów i braci czeskich.
5. 1573 - konfederacja warszawska gwarantuje szlachcie pokój między wyznaniami.

XX wiek: bp Juliusz Bursche, wojna i powojenne zmiany

Po 1918 r. luteranie z trzech zaborów budowali jeden Kościół. Jego status uregulował dekret prezydenta z 1936 r. Zwierzchnikiem był wtedy bp Juliusz Bursche. Po wybuchu wojny Niemcy aresztowali go za postawę propolską. Zmarł w obozie koncentracyjnym Sachsenhausen, według biogramów w 1942 r.

Ewangelicy na Pomorzu i kościół w Miastku (1733-1945)

Kościół NMP Wspomożenia Wiernych w Miastku powstał w latach 1730-1733 jako ewangelicka świątynia miejska (Stadtkirche), ufundowana przez rodzinę von Massow. Tak podaje tablica „Historia kościoła” w kruchcie. Służył luteranom przez 212 lat, a 20.12.1945 r. przekazano go katolikom.

Przy tej tablicy uderza mnie ciągłość miejsca. Według dawnej strony parafii (stan z 2022 r.) obecna budowla jest piątym kościołem w tym miejscu. Wcześniejsze niszczyły pożary i czas:

• 1590 - wizytacja stwierdza, że kościół grozi zawaleniem; chłopi wiozą kamień, mieszczanie cegłę i wapno.
• 1628 - pożar trawi całe miasto razem z kościołem.
• 26.06.1719 - ogień niszczy kościół z organami, ołtarzem, amboną, chrzcielnicą i dzwonami.
• 1876 - nowa świątynia dostaje dwunastogłosowe organy firmy B. Grüneberga ze Szczecina.
• 1927 - wieża otrzymuje barokowy hełm, dziś zielony od miedzi.

Najbardziej luterańskim śladem był Kanzelaltar, czyli ołtarz połączony z amboną. Po 1972 r. ten ołtarz przestał istnieć, ale w 1998 r. w nastawie umieszczono pozostałość barokowego baldachimu ambonowego. Więcej o takich wnętrzach piszę w artykule kościoły ewangelickie w Polsce i czym różnią się od katolickich.

Co stało się z kościołami ewangelickimi po 1945 r.?

Po 1945 r. większość ludności niemieckiej z Pomorza, Warmii, Mazur i Śląska wysiedlono, a liczne świątynie poewangelickie przejęły parafie katolickie. Miastko jest tu dobrym przykładem. Centrum miasta spłonęło, kościół ocalał, a według dawnej strony parafii 23.12.1945 r., w IV niedzielę Adwentu, poświęcono go pod wezwaniem NMP Wspomożenia Wiernych. Katolicka parafia działała tu od 1917 r. w kaplicy przy dzisiejszej ul. Mickiewicza.

Co to za wiara ewangelicko-augsburska?

Wiara ewangelicko-augsburska to luterańska odmiana chrześcijaństwa, która głosi usprawiedliwienie grzesznika z łaski przez wiarę w Chrystusa. Za jedyną normę wiary uznaje Pismo Święte. Ma dwa sakramenty: chrzest i Wieczerzę Pańską. Opiera się na księgach wyznaniowych zebranych w Księdze Zgody z 1580 r.

Cztery „tylko”: Pismo, łaska, wiara, Chrystus

Teologię reformacji streszczają cztery łacińskie hasła. Luteranie widzą ich podstawę m.in. w Rz 3,28 i Ef 2,8-9 (Biblia Tysiąclecia), gdzie Paweł mówi o zbawieniu z łaski przez wiarę, a nie z uczynków:

• Sola scriptura - Pismo Święte jest najwyższą normą nauki Kościoła.
• Sola gratia - zbawienie jest darem Boga, a nie nagrodą za zasługi.
• Sola fide - człowiek przyjmuje ten dar przez wiarę.
• Solus Christus - jedynym pośrednikiem między Bogiem a ludźmi jest Chrystus.

Sakramenty: chrzest i Wieczerza Pańska

Luteranie uznają dwa sakramenty: chrzest, także dzieci, i Wieczerzę Pańską. Wierzą w rzeczywistą obecność ciała i krwi Chrystusa w Wieczerzy, ale nie przyjmują pojęcia przeistoczenia. Konfirmacja jest uroczystym obrzędem potwierdzenia wiary przez młodzież, a nie sakramentem. Jak to wygląda w praktyce, pokazuję w opisie nabożeństwo ewangelickie krok po kroku.

Jakie księgi wyznaniowe uznają luteranie?

Luteranie uznają księgi zebrane w Księdze Zgody z 1580 r. Najczęściej przywołuje się pięć z nich:

1. Mały Katechizm Marcina Lutra (1529) - podręcznik wiary dla domu i szkoły.
2. Duży Katechizm Lutra (1529) - szerszy wykład dla duchownych i nauczycieli.
3. Konfesja Augsburska (1530) - wyznanie przedstawione cesarzowi Karolowi V.
4. Apologia Konfesji Augsburskiej (1531) - obrona tego wyznania autorstwa Melanchtona.
5. Formuła Zgody (1577) - rozstrzygnięcie sporów wewnątrz luteranizmu.

Czym różni się kościół ewangelicko-augsburski od katolickiego?

Kościół ewangelicko-augsburski różni się od katolickiego przede wszystkim liczbą sakramentów (2 wobec 7 według KKK 1210), rozumieniem źródeł wiary (samo Pismo wobec Pisma i Tradycji, KKK 80-82), brakiem papiestwa i celibatu oraz odrzuceniem nauki o przeistoczeniu, czyśćcu i odpustach. Oba Kościoły wyznają jednak Boga w Trójcy i wzajemnie uznają chrzest.

Poniższa tabela zestawia najczęściej pytane różnice. Szczegółowo omawiam je w tekście sakramenty, Maryja i kapłaństwo u ewangelików.

Zagadnienie	Kościół katolicki	Kościół Ewangelicko-Augsburski
Źródło wiary	Pismo Święte i Tradycja, interpretowane przez Urząd Nauczycielski (KKK 80-82)	Pismo Święte jako jedyna norma (sola scriptura)
Sakramenty	Siedem (KKK 1210)	Dwa: chrzest i Wieczerza Pańska
Eucharystia	Przeistoczenie (KKK 1376)	Rzeczywista obecność bez przeistoczenia
Papież	Następca św. Piotra, widzialna głowa Kościoła	Nie uznaje prymatu jurysdykcyjnego papieża
Duchowni	Celibat w obrządku łacińskim	Mogą zawierać małżeństwo
Czyściec i odpusty	Część nauki Kościoła (KKK 1030-1032, 1471)	Nie przyjmuje
Święci	Cześć i prośba o wstawiennictwo	Wzór wiary, bez modlitwy do nich

Papiestwo, urząd duchowny i ordynacja kobiet

Luteranie nie uznają władzy papieża, a ich duchowni mogą mieć rodziny. Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 1400 nazywa wspólnoty wyrosłe z reformacji „wspólnotami kościelnymi” i wskazuje, że z powodu braku sakramentu święceń nie zachowały one w pełni rzeczywistości tajemnicy eucharystycznej. Różnice w urzędzie widać w kilku punktach:

• Celibat - u luteran nie obowiązuje, duchowni mogą zawierać małżeństwo.
• Urząd biskupi - biskupów wybiera Synod, a ich posługa jest kadencyjna.
• Kapłaństwo powszechne - każdy ochrzczony ma udział w posłannictwie Kościoła.
• Ordynacja kobiet - według komunikatów Kościoła Synod w 2021 r. otworzył kobietom drogę do urzędu prezbitera; aktualny stan podaje luteranie.pl.

Eucharystia a Wieczerza Pańska

Katolicy wierzą w przeistoczenie, czyli przemianę substancji chleba i wina w Ciało i Krew Chrystusa (KKK 1376). Luteranie wyznają rzeczywistą obecność Chrystusa w Wieczerzy, ale bez pojęcia przeistoczenia. W praktyce ta różnica wyklucza wspólną komunię.

Czy katolik może przyjąć komunię u ewangelików?

Nie. Według Kodeksu Prawa Kanonicznego (kan. 844) katolik przyjmuje sakramenty co do zasady tylko od szafarzy katolickich, a przewidziane wyjątki dotyczą Kościołów, w których zachowały się ważne sakramenty. Katolik może natomiast uczestniczyć w nabożeństwie ewangelickim i modlić się razem z wiernymi.

Czy ewangelicy wierzą w Matkę Boską?

Tak. Luteranie wyznają, że Maryja jest Matką Bożą, zgodnie z orzeczeniem Soboru Efeskiego z 431 r., i że Jezus narodził się z Dziewicy. Nie modlą się jednak do Maryi ani do świętych i nie przyjmują dogmatów o Niepokalanym Poczęciu (1854) i Wniebowzięciu (1950). Katolicką naukę o czci Maryi streszcza KKK 971.

Obie tradycje czytają ten sam werset Magnificat:

„Oto bowiem błogosławić mnie będą odtąd wszystkie pokolenia.” - Ewangelia według św. Łukasza, Łk 1,48, Biblia Tysiąclecia

Jak Marcin Luter pisał o Maryi?

Marcin Luter w 1521 r. skomentował Magnificat, widząc w Maryi wzór pokornej wiary wywyższonej przez Boga z łaski. W luterańskiej pobożności przetrwało kilka stałych elementów tej czci:

• Wyznanie Maryi jako Matki Bożej w starożytnych wyznaniach wiary.
• Obchodzenie świąt opartych na Ewangelii, np. Zwiastowania.
• Śpiewanie Magnificat w czasie nabożeństw.

Których dogmatów maryjnych luteranie nie przyjmują?

Luteranie nie przyjmują dwóch dogmatów ogłoszonych w XIX i XX wieku, a także praktyk z nimi związanych:

• Niepokalane Poczęcie - dogmat ogłoszony przez Piusa IX w 1854 r.
• Wniebowzięcie - dogmat ogłoszony przez Piusa XII w 1950 r.
• Modlitwa o wstawiennictwo Maryi - luteranie zastępują ją zasadą solus Christus.
• Różaniec - nie należy do luterańskiej praktyki modlitewnej.

Patronka kościoła w Miastku dobrze pokazuje tę różnicę. Wezwanie „Wspomożenie Wiernych”, nadane świątyni w 1945 r., pochodzi z Litanii Loretańskiej. To modlitwa katolicka, której ewangeliccy budowniczowie kościoła nie odmawiali.

W co nie wierzą ewangelicy?

Ewangelicy nie wierzą w czyściec, odpusty, prymat jurysdykcyjny papieża ani w siedem sakramentów. Nie modlą się do świętych i nie przyjmują pojęcia przeistoczenia. Wyznają za to, jak katolicy, Credo nicejsko-konstantynopolitańskie.

Zestawiam różnice bez polemiki, za źródłami obu stron:

• Czyściec - katolicy wierzą w oczyszczenie po śmierci (KKK 1030-1032), luteranie nie.
• Odpusty - katolicka nauka opisuje je w KKK 1471; spór o nie zapoczątkował reformację w 1517 r.
• Wstawiennictwo świętych - luteranie szanują świętych, ale nie zwracają się do nich w modlitwie.
• Siedem sakramentów - luteranie nie uznają za sakramenty bierzmowania, małżeństwa, święceń ani namaszczenia chorych.

Czy w kościele ewangelicko-augsburskim jest spowiedź?

Tak, ale nie jako sakrament w katolickim rozumieniu. Przed Wieczerzą Pańską odbywa się spowiedź ogólna, w której zbór wspólnie wyznaje grzechy i słyszy zapewnienie o odpuszczeniu. Możliwa jest też spowiedź indywidualna u duchownego. Katolicką naukę o sakramencie pokuty i pojednania opisuje dla porównania KKK 1424.

Czyściec, odpusty i kult świętych: gdzie przebiega granica?

Granica przebiega w nauce o zbawieniu. Luteranie uznają świętych za wzór wiary, ale odrzucają myśl, że ich zasługi lub odpusty dodają coś do dzieła Chrystusa. Dlatego w kościołach Pomorza liczyły się ambona i chrzcielnica, a nie ołtarze boczne.

Co łączy luteran i katolików: ekumenizm od 1964 r.

Luteran i katolików łączy wiara w Trójcę Świętą, wspólny chrzest i Pismo Święte. Punktem zwrotnym był dekret Soboru Watykańskiego II Unitatis redintegratio z 1964 r., który nazwał chrześcijan innych wyznań braćmi. Katechizm streszcza tę postawę w punktach 818-819 i 838.

„Tych jednak, którzy obecnie rodzą się w takich wspólnotach i wzrastają w wierze Chrystusowej, nie można obarczać winą za grzech odłączenia, a Kościół katolicki otacza ich braterskim szacunkiem i miłością.” - Katechizm Kościoła Katolickiego, KKK 818 (za Unitatis redintegratio 3), wyd. polskie 1994

Najważniejsze kroki zbliżenia to:

1. 1964 - Unitatis redintegratio otwiera Kościół katolicki na dialog ekumeniczny.
2. 1999 - Wspólna deklaracja w sprawie nauki o usprawiedliwieniu.
3. 2000 - wzajemne uznanie ważności chrztu w Polsce.
4. Co roku 18-25 stycznia - Tydzień Modlitw o Jedność Chrześcijan.

Wspólna deklaracja o usprawiedliwieniu (1999)

31.10.1999 r. w Augsburgu Światowa Federacja Luterańska i Papieska Rada ds. Popierania Jedności Chrześcijan podpisały Wspólną deklarację w sprawie nauki o usprawiedliwieniu. Strony uznały zgodność w podstawowych prawdach o zbawieniu:

Parafraza: wspólnie wyznajemy, że jedynie z łaski, w wierze w zbawcze dzieło Chrystusa, a nie na podstawie naszych zasług, zostajemy przyjęci przez Boga. - Wspólna deklaracja w sprawie nauki o usprawiedliwieniu, ŚFL i Papieska Rada ds. Popierania Jedności Chrześcijan, 1999, nr 15

Wzajemne uznanie chrztu w Polsce (2000)

W 2000 r. Kościół katolicki i Kościoły zrzeszone w Polskiej Radzie Ekumenicznej, w tym Kościół Ewangelicko-Augsburski, podpisały deklarację o wzajemnym uznaniu ważności chrztu. W praktyce luteranin, który przechodzi do Kościoła katolickiego, nie przyjmuje chrztu ponownie. Deklaracja nie zmienia zasad dotyczących komunii.

Kościół Ewangelicko-Augsburski a państwo: ustawa z 1994 r.

Stosunek państwa do luteran reguluje ustawa z 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP (Dz.U. 1994 nr 73 poz. 323). Zastąpiła ona dekret z 1936 r. i określa m.in. osobowość prawną Kościoła, zasady ślubu wyznaniowego ze skutkami cywilnymi oraz prawo wiernych do dni wolnych w święta.

Co gwarantuje ustawa z 13 maja 1994 r.?

Ustawa gwarantuje Kościołowi osobowość prawną i reguluje sprawy codzienne wiernych:

• Osobowość prawna - Kościół i jego jednostki działają jako osoby prawne.
• Ślub wyznaniowy - małżeństwo zawarte przed duchownym może wywołać skutki cywilne.
• Święta - wierni mogą uzyskać wolne w swoje święta, np. w Wielki Piątek.
• Duszpasterstwo - duchowni mogą posługiwać w szpitalach, wojsku i zakładach karnych.

Ten fragment ma charakter informacyjny i nie zastępuje porady prawnej.

Gdzie sprawdzić aktualne dane o Kościele?

Aktualne liczby i nazwiska sprawdzisz tu:

• luteranie.pl - oficjalny serwis Kościoła, z danymi o biskupach, diecezjach i parafiach.
• GUS, „Wyznania religijne w Polsce” - urzędowe zestawienie liczby wiernych z rokiem danych.
• ISAP Sejmu - tekst ustawy z 1994 r. wraz z ewentualnymi zmianami.

Najczęściej zadawane pytania

Czy ksiądz ewangelicki może mieć żonę?

Tak. W Kościele ewangelicko-augsburskim duchowni nie są zobowiązani do celibatu i mogą zawierać małżeństwo. Reformatorzy uzasadniali to m.in. fragmentem 1 Tm 3,2, gdzie Paweł opisuje biskupa jako męża jednej żony. Sam Luter ożenił się z Katarzyną von Bora.

Kto jest biskupem Kościoła Ewangelicko-Reformowanego w Polsce?

Kościołem Ewangelicko-Reformowanym kieruje biskup wybierany przez Synod na kadencję. To odrębny, kalwiński Kościół. Aktualne nazwisko biskupa podaje oficjalna strona tego Kościoła, bo funkcja jest kadencyjna.

Czy katolik może pójść na nabożeństwo ewangelickie?

Tak. Udział w modlitwie ekumenicznej jest możliwy, a zachęca do niego Dyrektorium ekumeniczne z 1993 r. Katolik nie przyjmuje jednak Wieczerzy Pańskiej w zborze, zgodnie z kan. 844 KPK.

Jak ewangelicy nazywają swoją świątynię?

Mówi się „kościół ewangelicki”, a w tradycji także „zbór”. Wnętrza są zwykle skromniejsze, z amboną w centrum uwagi. Wiele z nich zachowało jednak ołtarze, krucyfiksy i obrazy.

Ilu ewangelików jest w Polsce?

Wiarygodne dane podaje GUS w publikacji „Wyznania religijne w Polsce”, opartej na sprawozdaniach Kościołów. Liczba zmienia się z wydania na wydanie, dlatego zawsze patrz na rok, którego dotyczą dane.

Czy kościół w Miastku był kiedyś ewangelicki?

Tak. Według tablicy historycznej w kruchcie obecny kościół zbudowano w latach 1730-1733 i poświęcono jako ewangelicką Stadtkirche. W grudniu 1945 r. przekazano go katolikom i nadano mu wezwanie NMP Wspomożenia Wiernych. Konsekracja odbyła się 24.05.2000 r., co podaje katalog Diecezji Koszalińsko-Kołobrzeskiej.

Źródła i literatura

1. Katechizm Kościoła Katolickiego, wyd. polskie Pallottinum 1994, pkt 80-82, 818-819, 838, 971, 1030-1032, 1210, 1376, 1400, 1424, 1471; vatican.va
2. Sobór Watykański II, Dekret o ekumenizmie Unitatis redintegratio, 1964; vatican.va
3. Światowa Federacja Luterańska i Papieska Rada ds. Popierania Jedności Chrześcijan, Wspólna deklaracja w sprawie nauki o usprawiedliwieniu, Augsburg 1999.
4. Ustawa z dnia 13 maja 1994 r. o stosunku Państwa do Kościoła Ewangelicko-Augsburskiego w RP, Dz.U. 1994 nr 73 poz. 323; Internetowy System Aktów Prawnych
5. Kodeks Prawa Kanonicznego (1983), kan. 844.
6. Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, Biblia Tysiąclecia: Łk 1,48; Rz 3,28; Ef 2,8-9; 1 Tm 3,2.
7. Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP, serwis oficjalny luteranie.pl
8. GUS, Wyznania religijne w Polsce
9. Diecezja Koszalińsko-Kołobrzeska, katalog parafii: Miastko, NMP Wspomożenia Wiernych (stan: październik 2026)
10. Tablica „Historia kościoła pw. NMP Wspomożenia Wiernych” w kruchcie, oprac. Piotr Zieliński, Wikimedia Commons
11. Miastko, dewiki.de
12. Dawna strona parafii w Miastku (parafiamiastko.pl), zrzut archiwalny z września 2022 r., Internet Archive Wayback Machine